Οι περιπλανήσεις του Οδυσσέα - Μια σύντομη και ρεαλιστική προσέγγιση
Μεταξάς Γεώργιος Δ.
Bookstars Εκδόσεις - Free Publishing


1. Εισαγωγή

Αφορμή για τη μικρή αυτή εργασία στάθηκε κάποιο σχόλιο που διάβασα το
καλοκαίρι του 2017 σε κάποια ιστοσελίδα για τα υπερ-πλοία των Φαιάκων, που
παρουσιάζονταν σχεδόν με ιδιότητες διαστημόπλοιου! Περίπου την ίδια εποχή διάβασα και για την άποψη της Αμερικανίδας ερευνήτριας Ε. Μερτζ[1] από το 1965, ότι ο Οδυσσέας έφθασε μέχρι την Αμερική! Την ιδέα αυτή προσπάθησε μάλιστα να βελτιώσει ο Ζ. Πετρίδης[2], εμπλουτίζοντάς την και με ναυτιλιακές λεπτομέρειες.
Πολύ πιο πρόσφατα, ο συνταξιούχος καθηγητής Φυσικής του πανεπιστημίου
του Ρίο ντε Τζανέιρο Dr. Enrico Mattievich στο βιβλίο του με τίτλο Journey to the Mythological Inferno, America’s Discovery by the Ancient Greeks που εκδόθηκε το 2011, υποστηρίζει ότι το ταξίδι του Οδυσσέα στoν Κάτω Κόσμο έγινε στη Νότια Αμερική!
Αντίστοιχα, ο Ιταλός πυρηνικός Μηχανικός Felice Vinci, στο βιβλίο του με τον
εύγλωτο τίτλο Homer in the Baltic… υποστηρίζει ότι οι περιπέτειες του Οδυσσέα
όχι μόνον έλαβαν χώρα στη Βαλτική, αλλά και ότι η Ιθάκη ήταν εκεί! Και ότι επρόκειτο για σκανδιναβικούς θρύλους που μεταφέρθηκαν από εισβολείς στον ελληνικό χώρο.
Αυτός όμως που το… τερμάτισε είναι ο Ολλανδός Iman Jacob Wilkens με το
βιβλίο του Where Troy Once Stood (1990), στο οποίο ούτε λίγο ούτε πολύ υπο-
στηρίζει ότι ο Τρωικός πόλεμος έγινε μεταξύ Κελτών της Γαλλίας εναντίων Κελτών της Βρετανίας με αιτία τον κασσίτερο της Κορνουάλης, ότι η Τροία ήταν κοντά στο…Κέμπριτζ και η Ιθάκη στο Κάντιθ της Ισπανίας!
Αυτά ήταν ήδη αρκετά ερεθίσματα για να ερευνήσω το θέμα, χρησιμοποιώντας
μόνο το κείμενο της Οδύσσειας σε μετάφραση κυρίως Α. Εφταλιώτη, τις γνώσεις
και τη μακροχρόνια εμπειρία μου ως μηχανικού, τη μικρή μου εμπειρία ως ιστιοπλόου, το Google Earth και … την κοινή λογική. Συνειδητά επέλεξα να μην επηρεαστώ αρχικά από άλλα γραφόμενα για το ταξίδι του Οδυσσέα, πέρα από όσα αναπόφευκτα γνώριζα από τα μαθητικά μου χρόνια.
Ξεκίνησα λοιπόν από τα πλοία των Φαιάκων (θ΄ 556-562) και σύντομα προέ-
κυψαν δύο τρυγόνια με έναν σμπάρο, μια και κατέληξα σε μια υπόθεση τόσο για τα πλοία, όσο και για την ίδια τη χώρα τους, που κατά την άποψή μου δεν συμπίπτει με την κλασική εκδοχή της Κέρκυρας. Ένα τρίτο τρυγόνι προέκυψε προς το τέλος, με μια υπόθεση για την καταγωγή των Φαιάκων. Στη συνέχεια, πηγαίνοντας προς τα πίσω στον χρόνο της Οδύσσειας, κοίταξα και το προηγούμενο τμήμα του ταξιδιού τού Οδυσσέα, για το οποίο επίσης κατέληξα σε συμπεράσματα αρκετά διαφορετικά από τα καθιερωμένα έως αιρετικά, ειδικά σε ό,τι αφορά στη διαμονή του Οδυσσέα στο νησί της Καλυψώς.
Φυσικά όλα αυτά είναι υποθέσεις, αλλά το ίδιο είναι και οι απόψεις των περισσότερων ερευνητών, ενώ οι συγκεκριμένες υποθέσεις έγιναν με γνώμονα την κατά το δυνατόν πιο ρεαλιστική προσέγγιση που να ταιριάζει με την περιγραφή του Ομήρου. Σαφώς λοιπόν διαφωνώ με τον Ερατοσθένη που υποστήριζε ότι η Οδύσ-
σεια δεν έχει γεωγραφική αξία παρά μόνο ποιητική (Στράβων, Γεωγραφικά Α΄ 1.10) και τον φιλόσοφο Ηράκλειτο τον νεότερο, του 1ου αι. μ.Χ. (όχι τον γνωστό Εφέσιο του 6ου αι. π.Χ.) που στο έργο του Ομηρικά προβλήματα ισχυρίζεται ότι όλες οι περιπέτειες του Οδυσσέα είναι συμβολικές.
Αντίθετα, ο ίδιος ο Στράβων θαυμαστής του Ομήρου, δηλώνει ότι ο Όμηρος
μπορεί να θεωρηθεί ως ο ιδρυτής της γεωγραφικής επιστήμης (Στράβων Γεωγρα-
φικά Α΄ 1.2). Τέλος, καθώς ο σκοπός μου ήταν να εντοπίσω κατά το δυνατόν τα
σημεία-σταθμούς στο ταξίδι του Οδυσσέα και να τα συνδέσω με σημερινές τοπο-
θεσίες, περισσότερο βέβαια ως τροφή για σκέψη και ενδεχομένως ως έναυσμα για περισσότερη έρευνα, το όλο κείμενο είναι λιτό, συμπυκνωμένο και τεχνικό.
Έτσι αναφέρονται μόνο τα σημεία της Οδύσσειας που σχετίζονται άμεσα με το
θέμα χωρίς άλλες φιλοσοφικές ή φιλολογικές προεκτάσεις, με τις οποίες έχουν ασχοληθεί πολύ πιο ειδικοί από εμένα.
Επαναλαμβάνω, ότι δεν ισχυρίζομαι ότι εντόπισα την πραγματική διαδρομή του
Οδυσσέα στις περιπλανήσεις του, απλά προτείνω μία πιθανή πορεία, πάντα με
την προϋπόθεση ότι ο Οδυσσέας κατ’ αρχήν υπήρξε και ότι η περιγραφή της Ο-
δύσσειας αναφέρεται σε γεωγραφικά υπαρκτές περιοχές, ανεξάρτητα από την πα-
ρουσία τεράτων σ’ αυτές!

Γιώργος Μεταξάς

2. Γενικές πληροφορίες
Ρεαλιστική, επειδή είναι οξύμωρο να πάρει κάποιος τοις μετρητοίς ένα ποίημα
που γράφτηκε για να υμνήσει τους άθλους ενός ήρωα, ίσως από τον εγγονό του,
όπως χρησμοδότησε η Πυθία στον Ρωμαίο αυτοκράτορα Αδριανό που ρώτησε
σχετικά (σύμφωνα με το, άγνωστης όμως προέλευσης, έργο του 2ου αι. μ.Χ.:
Certamen Homeri et Hesiodi, στίχος 37), στο οποίο πρωτεύουσα θέση έχουν το
υπερφυσικό, οι μαγείες, οι ιδιοτροπίες και οι εύνοιες των θεών. Παρόλα αυτά, θα μπορούσε να διακρίνει κάποιος ρεαλισμό πίσω από τον μύθο σε σχέση με την περιγραφή τοποθεσιών, διαδρομών, χρονικών διαστημάτων και καιρικών φαινομένων. Ο Ζήνων ο Στωικός χαρακτηριστικά έλεγε ότι στον Όμηρο μπορούν να διακριθούν τμήματα που έχουν γραφεί «κατά δόξαν» και άλλα που έχουν γραφεί «κατ' αλήθειαν».
Αλλά ακόμα και οι υπερβολές μπορούν να γίνουν κατανοητές, αν αναλογιστεί
κάποιος ότι πέρα από την ηρωοποίηση του Οδυσσέα, υπήρχε και η ανάγκη να
δικαιολογηθούν:
1. Η απώλεια όλου του στρατού του, που δεδομένου ότι ξεκίνησαν για την επι-
στροφή από την Τροία 12 καράβια με τουλάχιστον 50 άτομα πλήρωμα το καθένα
(όπως προκύπτει από το κ΄ 203-209) και αν συμπεριληφθούν (κατ’ εκτίμηση) οι
απώλειες των μαχών στην Τροία, θα πρέπει να αριθμούσε τουλάχιστον 700 άτομα.
2. Τα επιπλέον 10 χρόνια που εγκατέλειψε το βασίλειό του μετά τον πόλεμο,
επιστρέφοντας μόνο με τα δώρα που του είχαν δώσει οι Φαίακες. Πρώτη αναφορά
στη συνολική διάρκεια της απουσίας του Οδυσσέα από την Ιθάκη γίνεται από τον
σοφό γέροντα Αλιθέρση, στη συγκέντρωση του λαού που συγκαλεί ο Τηλέμαχος
(β΄ 174-175).
3. Η παγίδευση και εξόντωση του άνθους των ευγενών της ευρύτερης περιοχής
του, περισσότερα από 100 άτομα συνολικά, που συμπυκνώνονται στα λόγια του
Ευπείθη πατέρα του αρχηγού των μνηστήρων Αντίνου προς τους Ιθακήσιους (ω΄
420-423):
«Αδ?ρφια, αυτός ο άνθρωπος κατ?στρεψε τον τ?πο. Όλοι που πήρε το στρατ?,
χιλι?δες παλικ?ρια, τον έχασε, και τα γοργά καρ?βια παν κι εκείνα, κι εδώ όταν ήρθε σκ?τωσε των Αχαιών τους πρώτους».
Συγκρίσιμες περιπέτειες είχε μόνον ο Μενέλαος, ο οποίος χρειάστηκε 8 χρόνια
για να επιστρέψει στη Σπάρτη (δ' 82) και με μόνο 5 από τα 60 πλοία του (γ' 299).
Έτσι η σκανδαλώδης εύνοια και βοήθεια της θεάς Αθηνάς –θεάς της σοφίας–
στις πράξεις του τού δίνει στην ουσία άφεση αμαρτιών, η οποία φαίνεται στο ε΄ 23-24 όπου ο Δίας αναφέρει ότι η απόφαση για την εκδίκηση του Οδυσσέα είναι της Αθηνάς, στο ν΄ 375-376 όπου η θεά συνωμοτεί με τον Οδυσσέα για την εξόντωση των μνηστήρων και εκφράζεται συνοπτικά στο ω΄ 440 με τα λόγια του Μέδοντα:
«χωρίς των αθανάτων τη θέληση δεν τα ’κανε τα έργα αυτά ο Δυσσέας…».
Είναι επίσης ενδιαφέρον ότι στις τραγωδίες της κλασικής εποχής (5ος αι. π.Χ.)
Αίας και Φιλοκτήτης του Σοφοκλή, Εκάβη, Τρωάδες και Ρήσος (η τελευταία, πιθανώς) του Ευριπίδη και στο σατυρικό δράμα Κύκλωψ του τελευταίου, έργα στα οποία πρωταγωνιστεί ή έχει σημαντικό ρόλο ο Οδυσσέας, ο ήρωας μάλλον αποκαθηλώνεται και τονίζεται περισσότερο η νοοτροπία του: ο σκοπός αγιάζει τα μέσα.