ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Ο Αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ιάκωβος (1911-
2005) θεωρείται και είναι αναμφισβήτητα από τις
πλέον σημαντικές προσωπικότητες στην ιστορία της
Ορθοδοξίας και της ελληνικής διασποράς του 20ού
αιώνα. Διετέλεσε εκπρόσωπος του Οικουμενικού
Πατριαρχείου στο Παγκόσμιο Συμβούλιο
Εκκλησιών από το 1954 ως το 1959 και από το 1959
μέχρι το 1996 Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου
Αμερικής. Ήταν ο μόνος Ελληνοαμερικανός μέχρι
το 2022 που είχε τιμηθεί με την ανώτατη διάκριση
που απονέμουν Πρόεδροι των ΗΠΑ σε σημαντικές
προσωπικότητες της δημόσιας ζωής, το «Προεδρικό
Μετάλλιο της Ελευθερίας». Αν και τη συγκεκριμένη
διάκριση την έλαβε από τον πρόεδρο Τζίμι Κάρτερ,
ο Αρχιεπίσκοπος Ιάκωβος, ήταν, όπως όλοι
γνωρίζουν, συνομιλητής όλων των Αμερικανών
προέδρων καθ’ όλη τη διάρκεια της ποιμαντορίας
του.
Ως Αρχιεπίσκοπος Αμερικής, ο Ιάκωβος υπήρξε
ένας σύγχρονος εθνάρχης που σφράγισε με την
πλούσια δράση του την πορεία της
Ελληνοαμερικανικής ομογένειας αλλά και των
ελληνοαμερικανικών διπλωματικών σχέσεων.
Παράλληλα, διαδραμάτισε έναν ιδιαιτέρως
καθοριστικό ρόλο στις διαχριστιανικές και
διορθόδοξες επαφές. Στο πλαίσιο της
συμπαράστασής του στο κίνημα των πολιτικών
ελευθεριών στις ΗΠΑ, δε δίστασε να συμμετάσχει
στην ιστορική πορεία διαμαρτυρίας των μαύρων
στην Αλαμπάμα το 1965, περπατώντας μάλιστα στο
πλευρό του ηγέτη του κινήματος, Αιδεσιμότατου
Μάρτιν Λούθερ Κινγκ.
Τα περισσότερα από τα δημοσιεύματα που
καλύπτουν τις πολύπλευρες δραστηριότητες του
Αρχιεπισκόπου Ιακώβου είναι τόμοι που περιέχουν
τις ομιλίες του αλλά και εκδόσεις επετειακού
χαρακτήρα, με κύρια πρόθεση να αποδώσουν τιμή
στην προσφορά του κατά τη διάρκεια της πολυετούς
ποιμαντορίας του. Πολύ πιο σπάνια υπάρχουν
δημοσιεύματα που ασκούν κριτική σε κάποιες από
τις πρωτοβουλίες που κατά καιρούς είχε αναλάβει.
Όπως είναι φυσικό, πολλές κινήσεις του, ιδίως αυτές
που αποσκοπούσαν στην προσαρμογή της
Εκκλησίας στη σταδιακή ενσωμάτωση των Ελλήνων
μεταναστών στην αμερικανική κοινωνία,
δημιουργούσαν εντάσεις και κριτική κατά του
Αρχιεπισκόπου. Επιπλέον, διατυπώθηκαν ενστάσεις
περισσότερο γύρω από τη συμπεριφορά ή την
τακτική που ακολουθούσε ο Αρχιεπίσκοπος.
Με την παρούσα έκδοση αποσκοπούμε να
παρουσιάσουμε όσο το δυνατόν πληρέστερα την
εκκλησιαστική πολιτική του Αρχιεπισκόπου
Αμερικής Ιακώβου για την ομογένεια και την
παιδεία. Στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζουμε
βασικά στοιχεία αναφορικά με τον ελληνισμό στις
ΗΠΑ και τη σχέση της εκκλησίας με τον ελληνισμό
της διασποράς. Επιπλέον, επιχειρούμε να
παρουσιάσουμε στοιχεία που αφορούν στην
οργάνωση της Ελληνικής Ορθόδοξης
Αρχιεπισκοπής στην Αμερική και στη συμβολή
αυτής στο νευραλγικό τομέα της παιδείας των
ομογενών. Στη συνέχεια, στο δεύτερο κεφάλαιο
παρουσιάζουμε βασικά βιογραφικά στοιχεία του
Αρχιεπισκόπου Ιακώβου, καθώς και πληροφορίες
που αφορούν στη μετάβασή του στην Αμερική, τη
θητεία του στο Παγκόσμιο συμβούλιο εκκλησιών
και την εκλογή του στη θέση του Αρχιεπισκόπου
Βορείου και Νοτίου Αμερικής. Επιπλέον,
παρουσιάζουμε αναλυτικά τη δράση του
Αρχιεπισκόπου Ιακώβου κατά τη δεκαετία 1959-
1969 (εκκλησιαστικό έργο, δράση στον Καναδά και
τη Λατινική Αμερική, εκπαίδευση, κοινωνική
μέριμνα). Συνεχίζουμε με την παρουσίαση του
έργου και της δράσεως του Αρχιεπισκόπου Ιακώβου
κατά την περίοδο 1970-1996 με ιδιαίτερη αναφορά
στην ελληνική γλώσσα και εκπαίδευση. Στο τέλος
του κεφαλαίου παρουσιάζουμε πληροφορίες σχετικά
με το τέλος της διακονίας του Ιακώβου.
Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΣΤΙΣ Η.Π.Α. ΚΑΙ Η
ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΗ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ
1.1. Ο Ελληνισμός στις Η.Π.Α
Η σύγχρονη μετανάστευση των Ελλήνων στις
Η.Π.Α ξεκίνησε το 1920 με μικρό ποσοστό αφίξεων
λόγω των πολιτικών περιορισμών . Η πλειοψηφία
αυτού του ρεύματος θεωρούσε την αποδημία
προσωρινή και σκοπός τους ήταν η επιστροφή στην
πατρίδα Ελλάδα μετά την αποταμίευση από την
εργασία τους των απαιτούμενων χρημάτων.
Επόμενος σταθμός ήταν το 1965 όπου η αλλαγή της
σχετικής νομοθεσίας των Η.Π.Α είχε ως συνέπεια
την αύξηση του ποσοστού μεταναστών στη χώρα.
Έως τα μέσα της δεκαετίας του 1970 υπολογίζεται
πως είχαν συνολικά μεταναστεύσει περίπου 155.000
Έλληνες. Το ρεύμα αυτό μειώθηκε σημαντικά κατά
την περίοδο 1981-1990, καθώς ο αριθμός
νεοεισερχόμενων έπεσε στους 30.000. Η
πλειοψηφία των νέων μεταναστών προτίμησαν τη
Νέα Υόρκη, μετατρέποντάς την στην Πολιτεία των
Η.Π.Α με το μεγαλύτερο αριθμό Ελλήνων. Σύμφωνα
με απογραφή του 2000, ο αριθμός των Ελλήνων στη
Νέα Υόρκη υπολογίζεται περίπου στις 160.000. Η
πλειοψηφία τους ζει και εργάζεται στη συνοικία
Αστόρια. Δεύτερη Πολιτεία επιλογής των Ελλήνων
μεταναστών είναι το Σικάγο με 94.000 κατοίκους
ελληνικής καταγωγής . Άλλες Πολιτείες που
συγκεντρώνουν ελληνισμό είναι η Βοστώνη, Los
Angeles και St. Francisco. Οι περισσότεροι Έλληνες
στις ΗΠΑ εργάζονται ως τεχνίτες και κυρίως ως
ελεύθερα απασχολούμενοι επαγγελματίες ή
επιχειρηματίες (εστιάτορες κλπ). Υπάρχει βέβαια
και ένα αρκετά μικρότερο ποσοστό που εργάζεται
στον τομέα των υπηρεσιών. Συνέπεια των τεχνικών
ικανοτήτων που διέθεταν οι πρώτοι μετανάστες,
ερχόμενοι από την Ελλάδα, οι περισσότεροι από
τους οποίους δεν είχαν ολοκληρώσει την
δευτεροβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα,
εργάστηκαν σε κλάδους με χαμηλά προσόντα. Στη
συνέχεια, ανέπτυξαν τις ικανότητές τους
σημειώνοντας πρόοδο στον τομέα τους και
παραδίδοντας τη σκυτάλη στα παιδιά και εγγόνια
τους. Στην ελληνική διασπορά της Αμερικής οι
ελληνικές ομογενειακές οργανώσεις διατηρούν
πρωτεύοντα ρόλο στο ομογενειακό σώμα. Στις
Η.Π.Α δραστηριοποιούνται περίπου 40
Ομοσπονδίες Συλλόγων και πολυάριθμα δίκτυα με
σκοπό κυρίως τη διατήρηση της ελληνικής
ταυτότητας, την προβολή του ελληνικού πολιτισμού,
την καλλιέργεια της ελληνικής εκπαίδευσης και τη
διάδοση των ελληνικών αξιών σε όλη την
αμερικανική κοινωνία. Πολλές από αυτές έχουν ως
σημείο αναφοράς και οργάνωσης μια περιοχή
Ελλάδας, όπως η Παμμακεδονική, η Παγκρήτιος και
η Χιακή Ομοσπονδία που έχει και ιδιόκτητο
πολιτιστικό κέντρο.