1. Κτήσυλλα
Εξιστορεί ο Νίκανδρος στο τρίτο βιβλίο των Με-
ταμορφώσεων.
Η Κτήσυλλα, κόρη του Αλκιδάμαντα, ήταν από
την Κέα, με καταγωγή από την Ιουλίδα. Όταν
την είδε ο Ερμοχάρης ο Αθηναίος να χορεύει
στη γιορτή των Πυθίων γύρω από τον βωμό
του Απόλλωνα στην Καρθαία, την ερωτεύτη-
κε. Κι έτσι, αφού χάραξε λόγια πάνω σε ένα
μήλο, το πέταξε στο ιερό της Άρτεμης. Η Κτή-
συλλα, λοιπόν, το μάζεψε και διάβασε δυνατά
τον χαραγμένο όρκο προς την Άρτεμη, σύμφω-
να με τον οποίο θα παντρευόταν τον Ερμοχάρη
τον Αθηναίο. Αμέσως, πέταξε το μήλο μακριά
ντροπιασμένη και οργισμένη, όπως είχε συμβεί
τότε που ο Ακόντιος ξεγέλασε την Κυδίππη. Ο
πατέρας της Κτήσυλλας υποσχέθηκε γάμο στον
Ερμογένη, που ζήτησε το χέρι της και ορκίστηκε
στον Απόλλωνα αγγίζοντας τη δάφνη. Μα μόλις
πέρασε ο καιρός των Πυθίων, ο Αλκιδάμας λη-
σμόνησε τον όρκο του και αρραβώνιασε την κόρη
του με άλλον άνδρα. Και ενώ, λοιπόν, η κοπέλα
έκανε θυσίες στο ιερό της Άρτεμης, ο Ερμοχάρης
οργισμένος έτρεξε στο Αρτεμίσιο. Μόλις τον είδε
η Κτήσυλλα, από θεϊκό θέλημα τον ερωτεύτηκε.
Με τη βοήθεια της παραμάνας της, ξέφυγε από
την προσοχή του πατέρας της και απέπλευσε
νύχτα για την Αθήνα, όπου παντρεύτηκε τον
Ερμοχάρη. Όταν γέννησε η Κτήσυλλα, έχοντας
υποφέρει πολύ, πέθανε, όπως όριζε η μοίρα,
επειδή ο πατέρας της είχε παραβεί τον όρκο
του. Και καθώς περιποιούνταν το σώμα της για
να το κηδεύσουν, ένα περιστέρι πέταξε από το
νεκροκρέβατο και το σώμα της Κτήσυλλας εξα-
φανίστηκε. Και στον Ερμοχάρη, όταν ζήτησε
χρησμό, ο θεός αποκρίθηκε να ιδρύσει ιερό στην
Ιουλίδα αφιερωμένο στην Αφροδίτη Κτήσυλλα.
Τον ίδιο χρησμό έδωσε και στους υπόλοιπους
κατοίκους της Κέας. Μέχρι σήμερα, οι κάτοικοι
της Ιουλίδας την αποκαλούν Αφροδίτη Κτήσυλ-
λα και οι υπόλοιποι Κτήσυλλα Εκάεργη.
2. Μελεαγρίδες
Εξιστορεί ο Νίκανδρος στο τρίτο βιβλίο των Με-
ταμορφώσεων.
Ο Οινέας, γιος του Πορθέα, που ήταν γιος του
Άρη, βασίλευσε στην Καλυδώνα. Με τη γυναίκα
του Αλθαία, κόρη του Θεστίου, απέκτησαν τους
γιους τους Μελέαγρο, Φηρέα, Αγελέα, Τοξέα,
Κλύμενο, Περίφα και τις κόρες τους Γόργη,
Ευρυμήδη, Δηιάνειρα και Μελανίππη. Κάποτε,
όταν πρόσφερε ως θυσία για την πατρίδα του
τους πρώτους καρπούς της σοδειάς, ξέχασε την
Άρτεμη. Και αυτή μέσα στην οργή της εξαπέλυσε
εναντίον του έναν άγριο κάπρο, που ρήμαζε τη
γη και σκότωνε. Τότε, ο Μελέαγρος και οι γιοι
του Θεστίου συγκέντρωσαν εναντίον του κάπρου
τους πιο ικανούς πολεμιστές της Ελλάδας, οι
οποίοι μόλις έφτασαν στο σημείο τον σκότωσαν.
Ο Μελέαγρος, λοιπόν, αφού μοίρασε το κρέας
του κάπρου στους ήρωες, κράτησε την κεφαλή
και το τομάρι του ζώου για τον ίδιο, ως έπαθλο.
Η Άρτεμη, όμως, επειδή της σκότωσαν τον ιερό
κάπρο της, οργίστηκε ακόμα περισσότερο και
έσπειρε τη διχόνοια ανάμεσα στους άντρες. Έτσι,
οι γιοι του Θεστίου και οι υπόλοιποι Κουρήτες
αρπάζουν το τομάρι, λέγοντας ότι το μισό μερί-
διο από τα λάφυρα ανήκει σε αυτούς. Ο Μελέ-
αγρος τους το παίρνει με τη βία και σκοτώνει
τους γιους του Θεστίου. Με αυτή την αφορμή,
ξέσπασε πόλεμος ανάμεσα στους Κουρήτες και
τους Καλυδώνιους. Ο Μελέαγρος, όμως, δεν
έλαβε μέρος στον πόλεμο, επειδή αγανακτού-
σε που η μητέρα του τον καταράστηκε για τον
θάνατο των αδελφών της. Εκείνη τη στιγμή, οι
Κουρήτες ήταν έτοιμοι να καταλάβουν την πόλη,
όταν η Κλεοπάτρα, η σύζυγός του, έπεισε τον
Μελέαγρο να υπερασπιστεί τους Καλυδώνιους.
Εκείνος, τότε, αφού ξεσηκώθηκε εναντίον του
στρατού των Κουρητών πέθανε, επειδή η μητέ-
ρα του έκαψε τον δαυλό που της είχαν δώσει οι
Μοίρες. Διότι εκείνες, του είχαν ορίσει μια ζωή,
που θα κρατούσε μόνο όσο παρέμενε αναμμένος
ο δαυλός. Και οι άλλοι γιοι του Οινέα πέθαναν
και αυτοί στη μάχη. Και θλίψη μεγάλη κατέλα-
βε τους Καλυδώνιους εξαιτίας του Μελέαγρου.
Οι αδελφές του θρηνούσαν αδιάκοπα πάνω στον
τάφο του, μέχρι που η Άρτεμη τις άγγιξε με το
ραβδί της και τις μεταμόρφωσε σε πουλιά, τα
οποία εγκατέστησε στο νησί της Λέρου και τα
ονόμασε Μελεαγρίδες. Λέγεται ότι, μέχρι και
σήμερα, θρηνούν για τον Μελέαγρο, όταν έρχε-
ται η κατάλληλη εποχή του χρόνου. Δύο, όμως,
από τις κόρες της Αλθαίας, η Γόργη και η Δηι-
άνειρα, λέγεται ότι δεν μεταμορφώθηκαν, λόγω
της εύνοιας του Διονύσου, επειδή η Άρτεμη του
έκανε αυτή τη χάρη.
3. Iέρακας
Εξιστορεί ο Βοίος στην Ορνιθογονία.
Ο Ιέρακας γεννήθηκε στη χώρα των Μαριαν-
δυνών και ήταν άνδρας δίκαιος και διαπρεπής.
Ίδρυσε ιερά προς τιμήν της Δήμητρας και έλαβε
από αυτή τις πιο καλές σοδειές. Όταν, όμως,
οι Τεύκροι παρέλειψαν από αμέλεια να προ-
σφέρουν θυσίες στον Ποσειδώνα την κατάλληλη
εποχή, ο θεός εξοργίστηκε και κατέστρεψε τους
καρπούς της θεάς. Και εξαπέλυσε εναντίον τους
ένα τρομερό τέρας που βγήκε από τη θάλασσα.
Μη μπορώντας να ανταπεξέλθουν, οι Τεύκροι
έστειλαν μήνυμα στον Ιέρακα και τον ικέτευσαν
να τους σώσει από τον λιμό. Και εκείνος τους
έστειλε κριθάρι και άλλα τρόφιμα. Ο Ποσειδώ-
νας, εξοργισμένος με τον Ιέρακα, επειδή του
στερούσε τα προνόμιά του, τον μεταμόρφωσε σε
πουλί, που μέχρι και σήμερα ονομάζεται γε-
ράκι. Και αφού τον εξαφάνισε από τον κόσμο
τον ανθρώπων, του άλλαξε και τον χαρακτήρα.
Διότι εκείνος που αγαπήθηκε στο μέγιστο από
τους ανθρώπους έγινε ο πιο μισητός για τα που-
λιά. Κι ενώ είχε σώσει πολλούς ανθρώπους από
τον θάνατο, μετατράπηκε σε σφαγέα πλήθους
πουλιών.
4. Κραγαλέας
Εξιστορεί ο Νίκανδρος στο πρώτο βιβλίο των
Μεταμορφώσεων, όπως και ο Αθανάδας στα
Αμβρακικά.
Ο Κραγαλέας, γιος του Δρύοπα, ζούσε στη χώρα
της Δρυοπίδας, κοντά στα λουτρά του Ηρακλή,
τα οποία σύμφωνα με τον θρύλο, ανέβλυσαν
όταν ο Ηρακλής χτύπησε με το ρόπαλό του το
οροπέδιο του βουνού. Ο Κραγαλέας τότε ήταν
ήδη γέρος και θεωρούνταν από τους συμπολίτες
του δίκαιος και συνετός. Καθώς έβοσκε τα βόδια
του, εμφανίστηκαν μπροστά του ο Απόλλωνας,
η Άρτεμη και ο Ηρακλής γιατί ήθελαν να πά-
ρουν μια απόφαση σχετικά με την Αμβρακία της
Ηπείρου. Ο Απόλλωνας ισχυρίστηκε ότι η πόλη
του ανήκε, επειδή ο γιος του ο Μελανέας βα-
σίλευσε στη χώρα των Δρυόπων αφού κατέλαβε
πολεμώντας ολόκληρη την Ήπειρο και απέκτησε
ως παιδιά τον Εύρυτο και την Αμβρακία, από
την οποία πήρε και το όνομά της η πόλη. Ο
Απόλλωνας είχε δείξει μεγάλη εύνοια προς την
πόλη, καθώς με δική του εντολή είχαν κατα-
φτάσει εκεί οι Σισυφίδες για να βοηθήσουν τους
Αμβρακιώτες στον πόλεμο εναντίον των Ηπει-
ρωτών. Χάρη στους χρησμούς του, ο Γόργος,
αδελφός του Κύψελου, οδήγησε ομάδα εποίκων
από την Κόρινθο στην Αμβρακία. Χάρη στους
χρησμούς του, οι Αμβρακιώτες επαναστάτησαν
κατά του τυράννου Φάλαικου, με αποτέλεσμα
να χαθούν πολλοί άνδρες, καθώς και ο ίδιος
ο Φάλαικος. Και γενικότερα ισχυριζόταν ότι ο
ίδιος είχε σταματήσει πάρα πολλές φορές τον
εμφύλιο πόλεμο, τις φιλονικίες και τις διχόνοιες
μέσα στην πόλη, επιβάλλοντας την τάξη, την ευ-
νομία και τη δικαιοσύνη. Γι’ αυτό τον λόγο και
μέχρι σήμερα τιμάται από τους Αμβρακιώτες
στις γιορτές και τα συμπόσια ως Πύθιος Σωτή-
ρας. Η Άρτεμη, από την πλευρά της, επιθυμούσε
να καταπαύσει τη φιλονικία της με τον Απόλ-
λωνα, αλλά υποστήριζε ότι η ίδια απέκτησε την
Αμβρακία με την συγκατάθεσή του. Επιθυμούσε
να κατέχει την πόλη με το εξής επιχείρημα:
Όταν ο Φάλαικος κυβερνούσε ως τύραννος, κα-
νένας δεν μπορούσε να τον σκοτώσει, επειδή τον
φοβούνταν. Ήταν εκείνη, όμως, που εμφάνισε
μπροστά στον Φάλαικο ένα λιονταράκι, και μό-
λις εκείνος το πήρε στα χέρια του, όρμησε από
το δάσος η μητέρα του, και αφού του επιτέθη-
κε, ξέσκισε τα στήθη του Φάλαικου. Οι Αμβρα-
κιώτες, αφού απαλλάχθηκαν από την τυραννία
του, πρόσφεραν εξιλαστήριες θυσίες στην Άρτεμη
Ηγεμόνη και έστησαν ένα άγαλμα της Αγρο-
τέρας, δίπλα στο οποίο έβαλαν ένα χάλκινο
άγαλμα του ζώου. Με τη σειρά του ο Ηρακλής
υποστήριζε ότι η Αμβρακία και όλη η Ήπειρος
ανήκαν σε αυτόν. Όλοι οι λαοί που πολέμησαν
εναντίον του, Κέλαιθοι, Χάονες, Θεσπρωτοί και
όλοι οι Ηπειρώτες, ηττήθηκαν, όταν συμμάχη-
σαν για να του κλέψουν τα βόδια του Γηρυόνη.
Αργότερα, οι Κορίνθιοι έποικοι εκδίωξαν τους
παλιούς κατοίκους και ίδρυσαν την Αμβρα-
κία. Έτσι όλοι οι Κορίνθιοι κατάγονται από τον
Ηρακλή. Ο Κραγαλέας, αφού άκουσε όλα αυτά
τα επιχειρήματα, έκρινε ότι η πόλη ανήκε στον
Ηρακλή. Ο Απόλλωνας εξοργίστηκε και άγγιξε
τον Κραγαλέα με το χέρι του και, εκεί ακριβώς
όπου στεκόταν, τον μεταμόρφωσε σε πέτρα. Οι
Αμβρακιώτες προσφέρουν θυσίες στον Απόλλω-
να ως Σωτήρα, αλλά αναγνωρίζουν ότι η πόλη
ανήκει στον Ηρακλή και τους γιους του. Μέχρι
σήμερα προσφέρουν σφάγια θυσιών στον Κραγα-
λέα, μετά τη γιορτή του Ηρακλή.