Ταξίδι από το τραύμα στη συνειδητή ζωή
Τα τελευταία χρόνια διάβασα πάρα πολλά βιβλία αυτοβελτίωσης,
ψυχολογίας και φιλοσοφίας. Πίστευα ότι μέσα από αυτά θα κατα-
λήξω σε μια τέλεια μορφή του εαυτού μου. Στην πορεία όμως δι-
απίστωσα ότι έκανα λάθος. Μέσω του παρόντος βιβλίου, το οποίο
δεν θέλω να θεωρηθεί ως ακόμα ένα βιβλίο αυτοβελτίωσης που να
παρουσιάζει ότι στη ζωή όλα κυλούν ρόδινα αν ακολουθήσεις κά-
ποιες οδηγίες, θέλω να καταδείξω ότι το πιο σημαντικό πράγμα που
μπορεί κάποιος να κατακτήσει με τον εαυτό του είναι η αυτογνωσία.
Γιατί όταν γνωρίσεις τον εαυτό σου στο βαθύτερό του «είναι», πώς
λειτουργεί το λογισμικό σου, τότε μπορείς να κάνεις και τις ανάλογες
αναπροσαρμογές. Να κάνεις τα απαραίτητα «updates» για να φύγουν
τα «bugs». Η αυτογνωσία δεν είναι κάτι το οποίο τελειώνει. Είναι μια
άσκηση που χρειάζεται συνεχή τριβή. Κάθε φορά που νομίζεις ότι
«το βρήκες», η ζωή σού υπενθυμίζει ότι υπάρχουν ακόμα βαθύτερα
στρώματα να ανακαλύψεις, σκοτεινότερες σκιές να αντιμετωπίσεις,
φωτεινότερες αλήθειες να αγκαλιάσεις.
Αν αναζητάς εύκολες απαντήσεις τότε κλείσε αυτό το βιβλίο,
τώρα. Αν όμως είσαι έτοιμος να κοιτάξεις τον εαυτό σου στον καθρέ-
φτη, με όλες του τις ατέλειες, τις αντιφάσεις, τις πληγές και τις δυνα-
τότητες, τότε συνέχισε να το διαβάζεις. Πιστεύω και ελπίζω ότι, μέσα
από αυτό, θα σε αγγίξω με τρόπο που να προχωρήσεις και εσύ στη
βιωματική ανάλυση και να καταλήξεις σε συμπεράσματα για το δικό
σου εσωτερικό είναι.
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Πάντα μου άρεσε να γράφω, να διατηρώ ημερολόγιο, να εκφράζω
τα συναισθήματα μου γραπτώς. Μεγαλώνοντας, διαπίστωσα ότι ο
χρόνος κυλάει πάρα πολύ γρήγορα. Όταν είσαι νέος, δεν αντιλαμβά-
νεσαι τη σημασία του χρόνου, τον θεωρείς δεδομένο. Το ίδιο δεδο-
μένα θεωρείς την υγεία σου, αν την έχεις, τους φίλους σου και, χει-
ρότερα από όλα, τους γονείς σου. Τίποτα όμως δεν είναι δεδομένο
στη ζωή μας. Όπως όλα τα πράγματα στη φύση, έτσι και αυτά έχουν
τον κύκλο τους και, όσο και αν θέλεις να τον ελέγξεις, ο χρόνος δεν
σταματά για τη χάρη κανενός. Πάντα είχα τεράστιες απαιτήσεις από
τον εαυτό μου και ως αποτέλεσμα, μεγάλες προσδοκίες από τη ζωή
και τους άλλους ανθρώπους.
Λόγω των υψηλών μου προσδοκιών, το μυαλό μου περιπλα-
νιόταν μέσα από τα βιώματά μου. Σπάνια ήμουν προσηλωμένος στο
παρόν, πάντα προσδοκούσα κάτι άλλο, κάτι που θα ερχόταν, αντί να
αφοσιώνομαι στη στιγμή και να αφήνω τη ζωή να κυλάει. Να ρέω
μαζί της όπως ένα φυλλαράκι που παραδίδεται στη ροή του ποταμού.
«Γνώθι σαυτόν». Ο Σωκράτης έλεγε ότι η σοφία αρχίζει από τη
γνώση του εαυτού, και ότι αυτή η γνώση δεν είναι ποτέ ολοκληρω-
μένη – είναι ένα ταξίδι που διαρκεί όλη τη ζωή.
Η μητέρα μου πάντα με ρωτούσε: «Τι έχεις, Κώστα μου, και εί-
σαι μελαγχολικός; Δες τι ωραία μέρα που είναι σήμερα, άκουσε πώς
ακούγεται ο αέρας. Έχεις τα χέρια σου, τα πόδια σου, την υγεία σου,
ζήσε την κάθε στιγμή σήμερα και απόλαυσέ την όσο μπορείς».
Η μητέρα μου με δίδαξε να αγαπώ όλους τους ανθρώπους.
Να μην κάνω διακρίσεις, να δίνω απλόχερα την αγάπη μου χωρίς
προσδοκίες. Η αγάπη που έχουν οι γονείς μας για εμάς δεν γίνεται
ποτέ πλήρως αντιληπτή, παρά μόνο όταν κάνουμε εμείς οι ίδιοι παι-
διά. Όταν αποκτάς το δικό σου παιδί, αυτόματα βλέπεις τη ζωή με
άλλο φακό. Και αν δεις προσεκτικά τους ανθρώπους που έχουν παι-
διά, θα δεις μια λάμψη στα μάτια τους, σαν να γυαλίζουν. Πρόσεξε
καλά και θα το δεις.
Γράφω αυτό το βιβλίο από την ανάγκη μου να εξωτερικεύσω
όσα έζησα μέσα σε τέσσερις δεκαετίες, αρχής γενομένης από τη δε-
καετία του '80. Μέσα από τα βιώματά μου, τις εμπειρίες μου, τους
στοχασμούς μου και, πάνω απ' όλα, τις αμέτρητες ώρες που φιλοσο-
φώ τη ζωή με τα δικά μου μάτια, ευχόμενος, διαβάζοντάς το να πά-
ρεις κάτι από μέσα του. Σε ευχαριστώ για τον χρόνο που αφιερώνεις.
Σημείωση: Κάθε κεφάλαιο είναι ένα βήμα στη διαδρομή της δι-
κής μου αυτογνωσίας. Διάβασέ το με τη δική σου ταχύτητα, σταμάτα
όπου χρειάζεται και επέστρεψε όπου νιώθεις ότι χρειάζεσαι. Ελπίζω
να σε βοηθήσει στην δική σου διαδρομή.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑ - Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΗΣ
Η Φιλοσοφία της Αυτογνωσίας
Η αυτογνωσία δεν είναι μια ιδιότητα που είτε κατέχεις είτε όχι.
Είναι μια συνεχής διαδικασία πρακτικής και παρατήρησης.
Μέσω αυτής της διαδικασίας καταλήγεις στην αποδοχή τού
ποιος είσαι πραγματικά. Όχι ποιος θέλεις να είσαι, όχι ποιος
νομίζεις ότι πρέπει να είσαι, αλλά ποιος είσαι στην πιο ακατέρ-
γαστη, πιο αληθινή σου μορφή.
Οι αρχαίοι Έλληνες το ήξεραν αυτό. Στο ναό των Δελφών,
η επιγραφή «Γνώθι σεαυτόν» (Γνώρισε τον εαυτό σου) δεν
ήταν απλώς μια πρόσκληση για ενδοσκόπηση. Ήταν προει-
δοποίηση: Αν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου, θα ζήσεις τη ζωή
κάποιου άλλου. Θα ακολουθήσεις τις προσδοκίες των άλλων,
θα υιοθετήσεις τις αξίες των άλλων, θα φοβηθείς τους φόβους
των άλλων. Και στο τέλος, θα κοιτάξεις πίσω και θα αναρωτη-
θείς: «Πού ήμουν εγώ σε όλη αυτή τη ζωή;».
Ο Σωκράτης δίδασκε ότι η αληθινή σοφία είναι να γνω-
ρίζουμε ότι δεν ξέρουμε, και ότι η αυτογνωσία είναι το πρώτο
βήμα προς την αλήθεια.
Η αυτογνωσία ξεκινά με μια απλή αλλά τρομακτική ερώτη-
ση: Ποιος είμαι όταν κανείς δεν με κοιτάζει; Όταν δεν υπάρχει
κοινό να με επικροτήσει ή να με κατακρίνει, όταν δεν υπάρ-
χουν ρόλοι να παίξω, αυτοί του υπαλλήλου, του συζύγου, του
γονιού, του φίλου, ποιος μένει; Αυτή η ερώτηση είναι η πύλη.
Και οι περισσότεροι άνθρωποι περνούν ολόκληρη τη ζωή τους
αποφεύγοντας να την περάσουν.
Γιατί; Γιατί από την άλλη πλευρά της πύλης δεν υπάρχουν
εγγυήσεις. Υπάρχει μόνο η αλήθεια και η αλήθεια μπορεί να
είναι άβολη, επώδυνη, ακόμα και τρομακτική. Μπορεί να ανα-
καλύψεις ότι έχεις ζήσει σύμφωνα με τις προσδοκίες των γο-
νιών σου, όχι τις δικές σου. Μπορεί να συνειδητοποιήσεις ότι
η καριέρα που χτίζεις δεν σε ικανοποιεί πραγματικά. Μπορεί
να αντιμετωπίσεις τις σκοτεινές πλευρές του εαυτού σου, τον
θυμό, τη ζήλια, τον φόβο που έχεις θάψει βαθιά μέσα σου.
Κι όμως, αυτή η αντιμετώπιση είναι η μόνη πύλη προς την
ελευθερία. Γιατί μόνο όταν γνωρίσεις τον εαυτό σου, με όλες
τις αντιφάσεις, τις αδυναμίες και τις δυνατότητες, μπορείς να
αρχίσεις να ζεις συνειδητά. Μόνο τότε μπορείς να κάνεις επι-
λογές που ευθυγραμμίζονται με την αληθινή σου φύση και να
βρεις την εσωτερική γαλήνη που δεν εξαρτάται από εξωτερικές
συνθήκες.
Για τους Στωικούς φιλοσόφους, η αυτογνωσία ήταν το θε-
μέλιο της αρετής και της ευδαιμονίας. Ο Επίκτητος δίδασκε ότι
η ελευθερία δεν βρίσκεται στην απουσία περιορισμών, αλλά
στην κατανόηση του τι εξαρτάται από εμάς και τι όχι. Αυτή η
διάκριση, η περίφημη «Διχοτομία του Ελέγχου» απαιτεί βαθιά
αυτογνωσία. Πρέπει να γνωρίζεις τις δικές σου αντιδράσεις,
τις προκαταλήψεις σου, τις αδυναμίες σου, για να μπορέσεις
να διακρίνεις πού τελειώνει η δική σου δύναμη και πού αρχί-
ζει η τύχη.
Ο Μάρκος Αυρήλιος, αυτοκράτορας της Ρώμης και φιλό-
σοφος, έγραφε στα Εις Εαυτόν του: «Κοίταξε μέσα σου. Μέσα
βρίσκεται η πηγή του καλού, και μπορεί να αναβλύζει
συνεχώς, αν συνεχώς σκάβεις». Η αυτογνωσία δεν είναι
μια επιφανειακή ματιά στον καθρέφτη. Είναι αρχαιολογική
ανασκαφή, στρώμα με στρώμα, ξεθάβεις τα θαμμένα κομμάτια
του εαυτού σου, τα τραύματα, τις πεποιθήσεις που υιοθέτησες
χωρίς να το συνειδητοποιήσεις, τις μάσκες που φοράς για να
επιβιώσεις.
Ο Ζήνων ο Κιτιεύς: Ο Πατέρας του Στωικισμού
Για να κατανοήσουμε τη βαθιά σχέση μεταξύ Στωικισμού και
αυτογνωσίας, πρέπει να επιστρέψουμε στην αρχή, στον άν-
θρωπο που ίδρυσε αυτή τη φιλοσοφική σχολή: τον Ζήνωνα
τον Κιτιέα.
Ο Ζήνων γεννήθηκε γύρω στο 334 π.Χ. στο Κίτιο της
Κύπρου, μια πόλη με έντονη φοινικική επιρροή. Ήταν έμπο-
ρος, όπως ο πατέρας του, και ταξίδευε με πλοία μεταφέροντας
πορφύρα, το πολύτιμο χρώμα της αρχαιότητας. Η ζωή του κυ-
λούσε προβλέψιμα: εμπορικά ταξίδια, συναλλαγές, κέρδη, ο
υλικός κόσμος των αγαθών και των νομισμάτων. Ένα ναυάγιο,
όμως, άλλαξε τα πάντα.
Γύρω στο 312 π.Χ., το πλοίο του Ζήνωνα ναυάγησε κοντά
στον Πειραιά. Έχασε όλα του τα εμπορεύματα, ολόκληρη την
περιουσία του. Βρέθηκε στην Αθήνα ξένος, άφραγκος, χωρίς
σκοπό. Μέσα όμως σε αυτή την απώλεια, σε αυτή τη στιγμή της
πλήρους κατάρρευσης, ανακάλυψε τη φιλοσοφία.
Σύμφωνα με την παράδοση, μπήκε σε ένα βιβλιοπω-
λείο στην Αθήνα και άκουσε τον ιδιοκτήτη να διαβάζει από
τα Απομνημονεύματα του Ξενοφώντα ιστορίες για τον Σωκράτη.
Ο Ζήνων ρώτησε: «Πού μπορώ να βρω τέτοιους ανθρώ-
πους;». Εκείνη ακριβώς τη στιγμή, ο Κράτης ο Κυνικός περ-
νούσε έξω. Ο βιβλιοπώλης έδειξε προς το μέρος του και είπε:
«Ακολούθησέ τον».
Έτσι ο Ζήνων έγινε μαθητής των Κυνικών, μιας σχολής
που δίδασκε την αυτάρκεια, την απλότητα, την απόρριψη των
κοινωνικών συμβάσεων. Για χρόνια μελέτησε με τον Κράτη,
αλλά και με άλλους δασκάλους. Απορρόφησε ιδέες από διά-
φορες σχολές, χωρίς όμως κανένα σύστημα να τον ικανοποιεί
πλήρως.
Γύρω στο 300 π.Χ., ο Ζήνων ίδρυσε τη δική του σχολή.
Δίδασκε στην Ποικίλη Στοά, μια δημόσια στοά στην Αγορά της
Αθήνας, διακοσμημένη με τοιχογραφίες που απεικόνιζαν μά-
χες και μυθολογικές σκηνές. Από αυτήν ακριβώς τη στοά πήρε
το όνομά της η σχολή: Στωικισμός (από το «στοά»).
Ο Ζήνων δίδασκε εκεί για σχεδόν πενήντα χρόνια. Ήταν
γνωστός για την αυστηρότητά του, την απλότητά του, την ακε-
ραιότητά του. Ζούσε με το ελάχιστο, έτρωγε απλά φαγητά, αρ-
νιόταν κάθε πολυτέλεια. Οι Αθηναίοι τον σέβονταν τόσο πολύ
που του έδωσαν τα κλειδιά της πόλης και του έστησαν άγαλμα
μετά το θάνατό του.
Πέθανε γύρω στο 262 π.Χ., σε ηλικία 72 ετών. Σύμφωνα
με μια ιστορία, σκόνταψε και έσπασε το δάχτυλό του. Χτύπησε
τη γη και είπε μια φράση από τη Νιόβη: «Έρχομαι. Γιατί με κα-
λείς;». Και μετά κράτησε την αναπνοή του μέχρι να πεθάνει.
Ακόμα και ο θάνατός του ήταν μια πράξη ελέγχου μια τελευ-
ταία επιβεβαίωση της στωικής αρχής ότι ο άνθρωπος κρατά
πάντα την τελευταία λέξη για τη ζωή του.
Τι Είναι ο Στωικισμός;
Ο Στωικισμός δεν είναι απλά μια φιλοσοφία, είναι ένας τρό-
πος ζωής. Είναι ένα πρακτικό σύστημα που σου δείχνει πώς
να ζεις, πώς να σκέφτεσαι, πώς να αντιμετωπίζεις τον πόνο,
την απώλεια, την αβεβαιότητα. Και στο κέντρο του βρίσκεται η
αυτογνωσία.