Εισαγωγή
Στην παρούσα μελέτη, με τίτλο ‘Η αλλαγή θέματος ως παράγοντας
οργάνωσης της Συνομιλίας: μηχανισμοί προώθησης και φύλο’ εξετάζω στα πλαίσια της παραγωγής και ανάπτυξης των φυσικών συνομιλιών, τη σύμπλεξη του
φαινομένου της αλλαγής του θέματος με τον παράγοντα του φύλου. Υλικό μου
αποτελούν 41 απομαγνητοφωνημένες μεικτές φιλικές συνομιλίες, διάρκειας περίπου μισής ώρας η καθεμία. Το σύστημα απομαγνητοφώνησης του υλικού αποτελεί η απλοποιημένη εκδοχή του συστήματος Sacks, Schegloff & Jefferson (1974: 731-4)2.
Σκοπός μου είναι η συνεξέταση των συνομιλιών, από δύο απόψεις: α) τα
γλωσσικά στοιχεία πάνω στα οποία (ή με τα οποία) εμφανίζεται η θεματική αλλαγή στα πλαίσια της συνομιλίας και κυρίως β) οι συνομιλιακοί μηχανισμοί που ενεργοποιούν τη θεματική αλλαγή ή ενεργοποιούνται κατά την εμφάνιση της
θεματικής αλλαγής, αναφορικά με τον παράγοντα του φύλου.
Το Α' μέρος της εργασίας αποτελεί το θεωρητικό πλαίσιο εκτύλιξής της,
που χωρίζεται σε τέσσερα κύρια μέρη: το πρώτο έχει τον τίτλο ‘Ιστορική προσέγγιση του θέματος’ και περιλαμβάνει εννέα υποκεφάλαια. Ξεκινώ την προσέγγιση του θέματος, με βάση τους ιστορικούς ορισμούς του, έχοντας ως αφετηρία τη σχολή του συντακτικού λειτουργισμού της Πράγας. Αναφέρομαι στο πέρασμα από το προτασιακό θέμα (sentence topic), στο θέμα συνεχούς λόγου (discourse topic) και εστιάζω στη θεωρία του Halliday (1967· 1985) για το ‘θέμα ως σημείο αφετηρίας του μηνύματος’ και στη δουλειά των Hasan & Fries (1995), που αποτελεί ουσιαστικά (και) ένα είδος κριτικής στη δουλειά του Halliday. Συνεχίζω εξετάζοντας τα είδη του θέματος, κατά τον Halliday (απλό-πολλαπλό θέμα/ εννοιολογικό θέμα κτλ.), δίνοντας έμφαση στην αναπαραστατική, διαπροσωπική και κειμενική λειτουργία του
νοήματος. Έκρινα επίσης απαραίτητη την παράθεση των ειδών θεματικής ανάπτυξης στη λεκτική διεπίδραση, κατά Gardner (1987): Εισαγωγή, Συνέχιση, Μετατόπιση, Ανακύκλωση, Επαναφορά/Επανεισαγωγή και Αλλαγή θέματος.
Στην εξέταση της θεματικής οργάνωσης, λαμβάνω υπόψη μου τα μοντέλα
οργάνωσης της συνομιλίας, κατά Ventola (1979) και Gamst (1982). Στο ζήτημα της αναγνώρισης του θέματος, εξετάζω τις απόψεις των Sacks (Coulthard: 1977), Heritage & Watson (1979), Watson & Potter (1962) και Ervin-Tripp (1972). Στη συνέχεια, εξετάζω τις θεματικές πράξεις κατά Bublitz (1988) και έπειτα αναφέρομαι στις γλωσσικές στρατηγικές εισαγωγής θέματος και στις εκφάνσεις τους.
Στην εκτύλιξη του θεωρητικού πλαισίου, δίνω έμφαση στη συγκριτική
ανάπτυξη εννοιών, για παράδειγμα: ‘Εισαγωγή vs ενεργοποίηση πιθανού θέματος’. Το τελευταίο υποκεφάλαιο κάνει λόγο για τους ‘Δείκτες θεματικής έναρξης’.
Στο δεύτερο μεγάλο κεφάλαιο του θεωρητικού πλαισίου, που τιτλοφορείται
‘Θεματική αλλαγή’, συμπεριλαμβάνονται τόσο ζητήματα πραγματολογικής θεώρησης της θεματικής αλλαγής, όσο και ζητήματα ορισμών των θεματικών πράξεων, με κυρίαρχη τη ‘Θεματική εκτροπή’3. Με απασχολούν επίσης, τα ζητήματα ‘Αλλαγή θέματος vs μετατόπιση θέματος’ και οι ‘Μηχανισμοί θεματικής αλλαγής’, κατά Sacks (1992).
Η έννοια της ‘Θεματικής συνεκτικότητας’ με απασχολεί επίσης τόσο στα
πλαίσια των δύο κυρίαρχων θεωριών (‘Ανάλυση συνομιλίας vs ανάλυση λόγου’ ), όσο και στα πλαίσια της αντίστιξής της με την έννοια της ‘Θεματικής συνοχής’ (Brown & Yule, 1983· Bublitz, 1988).
Το τρίτο κεφάλαιο του θεωρητικού πλαισίου, αφιερώνεται σε ζητήματα
σύνδεσης της αλλαγής θέματος και του φύλου, κυρίως μέσω παράθεσης σχετικών
βιβλιογραφικών αναφορών, που ωστόσο αποδεικνύονται ανεπαρκείς, ως προς την
κάλυψη του φαινομένου.
Το Β? μέρος αποτελεί την έρευνα της εργασίας, που εστιάζεται στην ανάλυση
των προς εξέταση συνομιλιών. Το πρώτο κεφάλαιο αποτελεί η ‘Κατηγοριοποίηση των θεματικών αλλαγών’ (είδη), ξεκινώντας από την ‘Αλλαγή θέματος’ (εστιάζω στην ‘Σταδιακή αλλαγή θέματος’) και συνεχίζοντας με τη θεματική πράξη ‘Επαναφορά θέματος’ 4. Η εξέταση και ανάλυση πραγματοποιείται μέσα από αποσπάσματα συνομιλιών, που παραθέτω σε τέτοια έκταση, ώστε να υπάρχει η μεγαλύτερη δυνατή πληρότητα των δεδομένων της ανάλυσής μου, με αποφυγή ωστόσο πιθανών πλατειασμών.
Στο πρώτο κεφάλαιο, εμπεριέχονται επίσης υποκεφάλαια που αφορούν στις
θεματικές σχέσεις των παραπάνω θεματικών ειδών μεταξύ τους και μάλιστα σε
συνομιλιακές συνεμφανίσεις τους, υπό συγκριτική οπτική: ‘Αλλαγή θέματος vs
θεματική επαναφορά’ και ‘Θεματική μετατόπιση vs θεματική επαναφορά’. Το
τελευταίο υποκεφάλαιο του πρώτου κεφαλαίου, αναφέρεται στα ‘Είδη θεματικής
αλλαγής και μετακειμενικά σχόλια’, πεδίο ιδιαίτερης σημασίας, εφόσον αποτελεί κατεξοχήν χώρο σύμπλεξης των θεματικών ειδών.
Το δεύτερο κεφάλαιο της έρευνας αφιερώνεται στους ‘Μηχανισμούς
θεματικής αλλαγής’. Το πρώτο υποκεφάλαιο αναφέρεται στην αλλαγή θέματος, που προκύπτει από σύγκριση θεματικών καταστάσεων (του τρέχοντος θέματος συζήτησης με το προς εισαγωγή θέμα), που ονομάζω ‘Εξομοίωση κατάστασης’. Το δεύτερο υποκεφάλαιο, με τίτλο ‘Αλλαγή θέματος και ανάπτυξη δευτερεύοντος σχόλιου’, αναφέρεται στην ανάλυση του μηχανισμού της εισαγωγής και ανάπτυξης δευτερεύοντος σχόλιου, σε συγκεκριμένα συνομιλιακά αποσπάσματα λόγου, αναφορικά με την αλλαγή θέματος. Ο τρίτος μηχανισμός που εξετάζεται, στα πλαίσια των θεματικών αλλαγών, είναι οι ‘Ενισχυτικές διευκρινιστικές ερωτήσεις’, τίτλος του επόμενου υποκεφαλαίου.
Μετά την ανάλυση των μηχανισμών της θεματικής αλλαγής, αναφέρομαι σε
παραμέτρους ‘Αλλαγής θέματος και φύλου’, τις οποίες προσδιορίζω ως: ‘Εισαγωγή vs ενεργοποίηση πιθανού θέματος και φύλο’, ‘Θεματική συνοχή & Συνεκτικότητα του συνομιλιακού λόγου’, με τα τρία υποκεφάλαια ‘Χρήση παρενθετικών-εγκιβωτισμένων ιστοριών. Έμφαση στον αφηγηματικό τύπο λόγου’, ‘Θεματική συνομιλιακή ενίσχυση’ και ‘Αποφυγή θεματικής συνομιλιακής ενίσχυσης’.
Το τελευταίο κεφάλαιο της εργασίας, αναφέρεται στα συμπεράσματα που
προέκυψαν από την ανάλυση και συγκριτική εξέταση των παραπάνω παραμέτρων,
αναφορικά με τις πιθανές έμφυλες διαστάσεις τους και μάλιστα εστιάζω το
ενδιαφέρον μου σε συμπεράσματα αναφορικά α) με τη θεωρία της ευγένειας σε
σχέση με το φύλο και β) με παραμέτρους σχετιζόμενες με τους παράγοντες της
συνεργατικότητας και/ή κυριαρχίας και του φύλου.
Ο Β΄ τόμος της εργασίας περιλαμβάνει τα απομαγνητοφωνημένα κείμενα των
τεσσάρων συνομιλιών που εξετάστηκαν. Η μέθοδος απομαγνητοφώνησης είναι όπως
προαναφέρθηκε η απλοποιημένη εκδοχή του συστήματος απομαγνητοφώνησης των
Sacks, Schegloff & Jefferson (1974: 731-4).