Πώς ξεκίνησε το ταξίδι μου με τα φίδια
Ήταν απόγευμα όταν έφτασα σπίτι με το κουτί στα χέρια. Ούτε
βαρύ ήταν, ούτε θορυβώδες. Αν το κοιτούσες απ’ έξω θα έλε-
γες πως κουβαλάω ένα μικρό ενυδρείο με λίγα ροκανίδια.
Κανείς δεν θα φανταζόταν τι βρισκόταν μέσα. Ούτε κι εγώ ήξε-
ρα ακριβώς. Άνοιξα σιγά σιγά το καπάκι. Το φως άγγιξε απαλά
το κορμί του. Κουλουριασμένο στη γωνία, ακίνητο σαν γλυ-
πτό. Μια αργή υποψιασμένη κίνηση του κεφαλιού ήταν η μόνη
ένδειξη ότι με είχε ήδη καταλάβει. Έσκυψα, ήθελα να το δω
πιο καθαρά, αλλά αυτό που έβλεπα… δεν ήταν ζώο. Ήταν κάτι
άλλο. Μια σιωπηλή ερώτηση μου έστελνε με το βλέμμα του. :
«Είσαι έτοιμος;». Δεν ήξερα την απάντηση. Έκανα ό,τι κάνει ο
άνθρωπος όταν δεν έχει απαντήσεις: παρατήρησα. Το φίδι δεν
κουνήθηκε πολύ. Εγώ όμως δεν έκανα τίποτα άλλο από το να
το παρακολουθώ. Ήταν σαν να έψαχνα σημάδια, σαν να περί-
μενα να μου δείξει κάτι, έναν χαρακτήρα, μια πρόθεση, ίσως
έναν κίνδυνο. Αλλά το φίδι δεν παίζει αυτό το παιχνίδι. Δεν
είναι σκύλος να ζητά χάδια. Δεν είναι γάτα να κλείνει τα μάτια.
Είναι κάτι αρχαιότερο, πιο λιτό και πιο αληθινό.
Από εκείνη την ημέρα, δεν φοβόμουν αν θα με δαγκώσει.
Φοβόμουν κάτι πιο παράλογο: Μήπως δει σε εμένα κάτι που
εγώ αποφεύγω να κοιτάξω. Ήθελα να μάθω αν όλα αυτά που
είχα ακούσει ώς τότε, για εκείνο το ζώο, ήταν αλήθεια, κι ακό-
μα, να δω αν θα μου έδινε κάποιο σημάδι ότι κάτι δεν πάει
καλά. Η προκατάληψη για αυτό το ζώο, ότι είναι κακό, επικίν-
δυνο και ότι μόνο το θάνατο προκαλεί, εμένα μου κέντρισε το
ενδιαφέρον για να αναζητήσω και να ανακαλύψω κάτι καινού-
ριο. Κάτι που έμπαινε στην ζωή μου, και όχι μόνο δεν με τρό-
μαζε αλλά ακριβώς το αντίθετο. Μου δημιουργούσε, μέρα με
την ημέρα, και κάθε μέρα, όλο και περισσότερο ενδιαφέρον.
Αρχικά δίσταζα να βάλω το χέρι στο terrarium. Όχι γιατί
ήταν επικίνδυνο το φίδι αλλά γιατί δεν ήξερα αν ήμουν εγώ
έτοιμος να το αγγίξω. Όταν το κοιτούσα, δεν κοιτούσα το σώμα
του. Κοιτούσα τη μορφή του φόβου μου. Πώς γίνεται ένα πλά-
σμα τόσο σιωπηλό να σου αποκαλύπτει τόσες αλήθειες για τον
εαυτό σου; Ίσως γιατί δεν μιλά. Και όταν δεν σου μιλούν, ακούς
τη δική σου φωνή πιο καθαρά. Σήκωσα απαλά το καπάκι. Είχε
πιει το νερό του και το άλλαξα. Δεν έκανε καμία απότομη κίνη-
ση και εγώ δεν τράβηξα το χέρι μου. Ήταν η πρώτη μας αλλη-
λεπίδραση, και ήταν τόσο μικρή που μόνο εγώ ξέρω πόσο τε-
ράστια ήταν. Δεν μου μίλησε αλλά ένιωσα σεβασμό, ένα βουβό
«σε βλέπω», ανάμεσά μας. Για πρώτη φορά, δεν ήμουν απλώς
ο ιδιοκτήτης. Ήμουν κάποιος που μπήκε στον κόσμο του.
Την άλλη μέρα, ένας φίλος ήρθε στο σπίτι. Όταν του είπα
«έλα να σου δείξω κάτι» εκείνος γέλασε. Όταν, όμως, είδε το
φίδι στα χέρια μου, το χαμόγελο πάγωσε.
«Είσαι τρελός; Αυτό δεν είναι κατοικίδιο».
Εκείνη τη στιγμή είδα πώς φαίνεται ο φόβος από έξω, όχι
του φιδιού αλλά του ανθρώπου. Πώς αντιδρά όταν κάτι του
θυμίζει το άγνωστο. Δεν είπα τίποτα, απλώς χαμογέλασα γιατί,
πέντε μέρες πριν, ίσως να είχα πει ακριβώς τα ίδια. Ύστερα,
έβαλα προσεκτικά το φίδι ξανά στο terrarium. Το φίδι δεν όρ-
μησε, απλά περίμενε, και με ακρίβεια, χωρίς πανικό, έκανε
την κίνησή του και κουλουριάστηκε ξανά. Είχε τελειώσει. Ήταν
η πρώτη φορά που ζήλεψα ένα φίδι. Πόσο καθαρά λειτουρ-
γεί και πόσο απερίσπαστο είναι από τον θόρυβο του κόσμου!
Εμείς κάνουμε σκηνές για τα πάντα ενώ το φίδι όχι. Κάνει ό,τι
έχει να κάνει και αποσύρεται.
Την επόμενη μέρα δεν άνοιξα το καπάκι και δεν του άλλα-
ξα νερό, ούτε του μίλησα. Απλώς κάθισα κοντά του για πολλή
ώρα, με εκείνο στο κέντρο, κουλουριασμένο, γαλήνιο. Εγώ,
από την άλλη, για πρώτη φορά ήρεμος. Και τότε κατάλαβα ότι
δεν το έβαλα στη ζωή μου για να έχω φίδι αλλά για να καταλά-
βω ποιος είμαι όταν πάψω να φοβάμαι. Αυτό που όλο το κο-
ντινό και οικογενειακό μου περιβάλλον κατέκρινε, εμένα, για
κάποιον ανεξήγητο λόγο, μου άρεσε και με έκανε να αισθάνο-
μαι ασφάλεια.
1. Ο φόβος των ανθρώπων
Ο φόβος είναι ένα από τα βασικότερα και αρχαιότερα συναι-
σθήματα που έχει ο άνθρωπος. Είναι μια φυσική και ενστι-
κτώδης αντίδραση του οργανισμού απέναντι σε κάτι που θε-
ωρεί απειλητικό ή επικίνδυνο. Είναι βιολογική και ψυχολο-
γική αντίδραση απέναντι σε έναν πραγματικό ή φανταστικό
κίνδυνο. Ενεργοποιεί άμεσα μηχανισμούς επιβίωσης και έχει
σκοπό την προστασία και την αντίληψη της απειλής. Ο εγκέ-
φαλος εντοπίζει κάτι που ερμηνεύει ως απειλή (π.χ. ένας ήχος,
ένα ζώο, μια σκέψη) και ενεργοποιεί την αμυγδαλή (μέρος του
εγκεφάλου) που σημαίνει συναγερμό κινητοποιώντας το σώμα.
Αμέσως αυξάνονται οι παλμοί της καρδιάς, επιταχύνεται η
αναπνοή, εκκρίνεται αδρεναλίνη και το σώμα προετοιμάζεται
για δράση. Στην συνέχεια, έρχεται η συναισθηματική αντίδρα-
ση όπου το άτομο νιώθει άγχος, πανικό ή και παράλυση. Ο
φόβος χωρίζεται σε διάφορα είδη.
- Φυσιολογικός φόβος: Π.χ. όταν βλέπεις ένα φίδι μπρο-
στά σου και αντιδράς αμυντικά.
- Παθολογικός φόβος (φοβία): Π.χ. φόβος για αράχνες,
αίμα, αεροπλάνα κ.ά., σε μη απειλητικές συνθήκες.
- Υπαρξιακός φόβος: Π.χ. ο φόβος του θανάτου, της μονα-
ξιάς, της αποτυχίας.
- Μαθημένος φόβος: Από εμπειρίες ή πρότυπα (π.χ. ένα
παιδί που φοβάται τα ζώα επειδή το έμαθε από τους γονείς
του).
Ο φόβος δεν είναι εχθρός, είναι σύμμαχος επιβίωσης που
προστατεύει από κινδύνους και μας ωθεί να αποφύγουμε κα-
ταστάσεις που θα μπορούσαν να μας βλάψουν. Ο φόβος απο-
τελεί πρόβλημα όταν μας κάνει δυσλειτουργικούς. Όταν είναι
υπερβολικός και δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα. Όταν
καταστρέφει την καθημερινότητά μας (π.χ. αγοραφοβία, κοι-
νωνική φοβία). Όταν συνδέεται με τραύμα ή ψυχολογική δι-
αταραχή. Υπάρχει, φυσικά, η δυνατότητα να ξεπεραστεί, και
μάλιστα να αποβληθεί εντελώς, με διάφορες μεθόδους όπως η
αναγνώριση του φόβου (να τον δεις κατάματα), η ανάλυση του
αν είναι πραγματικός ή φανταστικός, η σταδιακή έκθεση και
αντιμετώπισή του βήμα βήμα, η εκπαίδευση και γνώση (γιατί
ό,τι καταλαβαίνεις παύεις να το φοβάσαι) και η θεραπευτική
υποστήριξη με ψυχοθεραπεία, για δυσκολότερες περιπτώσεις.
Σε φιλοσοφικό και υπαρξιακό επίπεδο, ο φόβος μπορεί να
είναι πύλη προς την αυτογνωσία. Σε καλεί να γνωρίσεις τον
εαυτό σου, να ξεπεράσεις όρια, και συχνά κρύβει πίσω του επι-
θυμίες, ανεξερεύνητα μέρη του εαυτού σου.
Ο φόβος των φιδιών θεωρείται από πολλούς εξελικτικό
κατάλοιπο. Οι πρώτοι άνθρωποι, που είχαν αυξημένη επα-
γρύπνηση απέναντι σε ερπετά, επιβίωναν πιο εύκολα και έτσι
ο φόβος ενσωματώθηκε στα ένστικτά τους. Οι πρόγονοί μας
έπρεπε να είναι σε εγρήγορση για δηλητηριώδη φίδια στα τρο-
πικά δάση. Πολλοί άνθρωποι φοβούνται τα φίδια, όχι επει-
δή είχαν τραυματική εμπειρία αλλά γιατί μεγάλωσαν σε περι-
βάλλον που παρουσίαζε τα φίδια ως επικίνδυνα ή σατανικά.
Είδαν τρομακτικές εικόνες σε ΜΜΕ (π.χ. Anaconda, Snakes on
a Plane κ.ά.), άκουσαν ιστορίες, μύθους ή παραδόσεις που τα
ταυτίζουν με το κακό, την προδοσία, την αμαρτία (βλ. βιβλικές
αναφορές). Ο φόβος, με λίγα λόγια, απέναντι στο φίδι δεν εί-
ναι του ίδιου του ανθρώπου αλλά του πολιτισμού και του περι-
βάλλοντός του. Ο φόβος για το φίδι δεν αφορά το φίδι, αφορά
εσένα. Το πώς βλέπεις το άγνωστο, το ανοίκειο, το διαφορετι-
κό, την ίδια σου τη σκιά.
Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία, ο φόβος είναι μη-
χανισμός άμυνας απέναντι σε κάτι που δεν έχεις αποδεχτεί
μέσα σου. Το φίδι λειτουργεί ως προβολή και σε τρομάζει, όχι
γιατί είναι επικίνδυνο αλλά γιατί εσύ το ερμηνεύεις ως τέτοιο.
Είναι σύμβολο της σκιάς και της πλευράς του εαυτού σου που
καταπνίγεις, που ντρέπεσαι ή φοβάσαι να αντικρίσεις. Έτσι,
όταν φοβάσαι ένα φίδι, φοβάσαι ένα κομμάτι του εαυτού σου.
Αυτό που έχει δύναμη, σιωπή, σκοτεινότητα, ένστικτο, κίνηση
έξω από τους κανόνες. Το φίδι δεν προειδοποιεί, δεν κάνει
θόρυβο, κινείται έξω από τη λογική της ευθύγραμμης σκέψης.
Δεν έχει πόδια αλλά προχωρά. Δεν έχει βλέφαρα και μπορεί
και σε κοιτά σταθερά. Δεν εκφράζει πρόθεση και δεν προκαλεί
πανικό. Για τον νου που χρειάζεται λογική, έλεγχο, σταθερότη-
τα, το φίδι είναι εφιάλτης. Αυτό που σε τρομάζει, λοιπόν, δεν
είναι το ίδιο το πλάσμα αλλά το ότι δεν το καταλαβαίνεις, δεν
μπορείς να το προβλέψεις, δεν μπορείς να το ελέγξεις. Αυτά
ακριβώς είναι και όσα φοβάσαι γενικά στη ζωή, δηλαδή το
αστάθμητο, το ακατανόητο, το ανεξέλεγκτο.