Πρόλογος
Η αρχαία Σπάρτη και τα ιδεώδη της αποτελούν κοι-
νωνικοπολιτική ιδιαιτερότητα, τόσο στον αρχαίο όσο
και στον νεώτερο κόσμο. Μελετήθηκε από πολλούς και
αποτέλεσε φιλοσοφικό μονοπάτι για τη λακωνίζουσα
αθηναϊκή αριστοκρατία, σεβαστό σύμβολο δωρικότητας
για τους αρειμάνιους Ρωμαίους, και αντικείμενο δια-
τριβής για τους νεώτερους μελετητές, οι οποίοι όμως,
πλην ελαχίστων, δεν προσέγγισαν το πραγματικό πρό-
σωπο αυτής της πόλεως, της οποίας το όνομα έμεινε
στην αιωνιότητα. Αυτός είναι και ο σκοπός του παρό-
ντος πονήματος. Να προσεγγίσουμε τη Σπάρτη ρεαλι-
στικά, καταρρίπτοντας κοινότoπες τοποθετήσεις περί
ολιγαρχικού πολιτεύματος, φιλοπόλεμου χαρακτήρα,
απουσίας τεχνών και καλλιτεχνών και, το κυριότερο,
καταπίεσης των πολιτών από μια ακαθόριστη εξουσια-
στική αρχή. Η Σπάρτη ήταν από τις πρώτες ελληνικές
δημοκρατικές πόλεις, παρήγαγε τέχνη, δεν κατέφευ-
γε εύκολα σε πολεμικές επιχειρήσεις, και οι πολίτες
της, άντρες και γυναίκες, διακατέχονταν από μια εν-
συνείδητη και βαθιά φιλοσοφική πειθαρχία. Όπως ανα-
φέρει και ο Πλάτωνας στον Πρωταγόρα, «φιλοσοφία
γάρ παλαιοτάτη τε καί πλείστη τ?ν ?λλήνων ?ν Κρή-
τη τε καί ?ν Λακεδαιμόνι, καί σοφισταί πλε?στοι γ?ς
?κε? ε?σίν», «στους Έλληνες, η φιλοσοφία πρωτοφάνηκε
στην Κρήτη και στη Σπάρτη, και εκεί είναι περισσότε-
ρο απλωμένη? σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου δεν
βρίσκονται τόσοι δάσκαλοι της φιλοσοφίας όσοι εκεί».
Πράγματι, δεν είναι εύκολη η προσέγγιση αυτής
της ιδιαίτερης πόλης και η βαθιά κατανόηση των αν-
θρώπων και των θεσμών της. Πλην των ελάχιστων, σε
σχέση με άλλες αρχαίες πόλεις, ιστορικών στοιχείων
και αρχαιολογικών ευρημάτων, ο μελετητής θα πρέπει
να κατανοήσει έννοιες όπως αυτή της δωρικότητας ως
τρόπου ζωής και αντίληψης των πραγμάτων. Πρόκει-
ται για κάτι σχεδόν ξένο προς τη σημερινή εποχή και,
σαφώς, άσχετο με τον σύγχρονο τρόπο ζωής. Ψήγματα
δωρικότητας, κάποιοι που κατάγονται ή ήρθαν σε επα-
φή με υπερήλικες σε περιοχές όπως η Μάνη, η Ήπειρος
και η ορεινή Κρήτη, ίσως να πρόλαβαν. Το ολιγόλογο,
το απαραίτητο, το αυτάρκες, η στωικότητα στις ανα-
ποδιές, η αγάπη προς την πατρίδα και τη φυλή, η ευ-
σέβεια και η συμμετοχή στα θρησκευτικά και κοινοτι-
κά δρώμενα ήταν χαρακτηριστικό κάποιων παλιών που
προλάβαμε.
Οι αρχαίοι Σπαρτιάτες έχουν μείνει στην ιστορία
ως εξαιρετικά εκπαιδευμένοι μαχητές. Ένα είδος φι-
λοσόφων-πολεμιστών οι οποίοι, από μικρή ηλικία, εί-
χαν εκπαιδευτεί να είναι πειθαρχημένοι, λιγομίλητοι,
λιτοδίαιτοι, σκληραγωγημένοι και αυτάρκεις. Οι δε-
σμοί με το κοινωνικό σύνολο ήταν ισχυρότατοι και το
εμείς υπερίσχυε του εγώ. Οι γέροντες και οι πρόγονοι
τιμούνταν, τα θρησκευτικά καθήκοντα και οι δημόσι-
ες τελετές εκτελούνταν με συμμετοχή του συνόλου της
κοινότητας, και οι μητέρες, μαζί με την πόλη, εξασφά-
λιζαν ότι η ανατροφή των παίδων και των κορασίδων
δεν θα έσπαγε την κοινωνική συνοχή, η οποία, όπως
αποδείχτηκε από την μακραίωνη συνεχή παρουσία της
Σπάρτης στα ελληνικά δρώμενα, ήταν ιδιαίτερα ισχυρή.
Μελετώντας σε βάθος την αρχαία Σπάρτη αντλούμε
γνώση και διδάγματα που:
1. Ανατρέπουν τίτλους και χαρακτηρισμούς που,
ακούσια ή εκούσια, κάποιοι μελετητές δίνουν σε
αυτή την πόλη-σύμβολο αλλοιώνοντας το Σπαρτι-
ατικό Πνεύμα.
2. Δύνανται να βοηθήσουν τους σύγχρονους Έλληνες
να διασώσουν τον ελληνικό πολιτισμό, τρόπο ζωής
και παραδόσεις, ώστε, ο καθένας με τον τρόπο του,
αφού πρώτα γνωρίσει τις προσωπικές του δυνατό-
τητες, να συμβάλει, στη συνέχεια, και στην πρόοδο
του ελληνικού έθνους.
Αυτή είναι η αποστολή του παρόντος πονήματος. Εί-
ναι ένα έναυσμα για περαιτέρω εμβάθυνση στην ιστο-
ρία και στο κοινωνικό φαινόμενο της αρχαίας Σπάρτης.
Είμαι βέβαιος ότι τα οφέλη θα είναι πολλαπλά.
1. Μυθολογική και Ιστορική Αναδρομή
Όπως για όλες τις αρχαίες ελληνικές πόλεις, η ιστορία
μεταμορφώνεται σε μύθους, θρυλικά και ηρωικά γεγο-
νότα τα οποία, μέσω συμβολισμών, αντικατοπτρίζουν
την ιστορική εξέλιξη όπως αυτή χαράχθηκε, διά του
προφορικού λόγου, στο μυαλό και στη συνείδηση του
ελληνικού κόσμου.
Για τις ανάγκες του εν λόγω πονήματος, θα μπο-
ρούσαμε να διαχωρίσουμε την ιστορία της Σπάρτης
στις κάτωθι περιόδους οι οποίες, σε μικρότερο ή μεγα-
λύτερο βαθμό, ταυτίζονται με την εξέλιξη έτερων πόλε-
ων-κρατών του αρχαιοελληνικού κόσμου:
1. Μυθολογικοί χρόνοι, για τους οποίους δεν διατί-
θενται ιστορικές πηγές παρά μόνο όμορφοι μύθοι
και παραδόσεις, που όμως διαθέτουν ιστορική αξία,
αφού περιγράφουν την ιστορία του ελληνισμού από
την προκατακλυσμιαία περίοδο.
2. 1500-1100 π.Χ.: Αχαϊκή-Μυκηναϊκή περίοδος, η
οποία ακολούθησε την ακμή και παρακμή του
Μυκηναϊκού πολιτισμού. Σε αυτή την περίοδο, η
Σπάρτη ήταν σημαντική πελοποννησιακή πόλη και
εμπορικό κέντρο, ανοικτό, τόσο στον μυκηναϊκό όσο
και στον υπόλοιπο γνωστό κόσμο. Ο Βασιλιάς της
Μενέλαος μαζί με τον αδελφό του Αγαμέμνονα εξε-
στράτευσαν στην Τροία και οι Έλληνες κατέγραψαν
το σημαντικό αυτό γεγονός στη λαϊκή μνήμη με το
έπος της Ιλιάδας.
3. 1100-850 π.Χ.: Μετακινήσεις πληθυσμών στην Πε-
λοπόννησο και κοινωνικοπολιτικές ανακατατάξεις
δίνουν στη Σπάρτη τον δωρικό της χαρακτήρα.
4. 850-371 π.Χ.: Πρόκειται για την περίοδο κατά την
οποία άκμασε και δοξάστηκε η αρχαϊκή Σπάρτη.
Τελειώνει με τη συντριβή των Σπαρτιατών από τους
Θηβαίους στη μάχη των Λεύκτρων.
5. 371-221 π.Χ.: Χρόνοι παρακμής του Σπαρτιατικού
Ιδεώδους, το οποίο αλλοτριώθηκε από τον εφήμερο
υλισμό του κοσμοπολίτικου ελληνικού κόσμου και
τελείωσε οριστικά με την ήττα του Κλεομένη του Γ΄
από τον Μακεδόνα Αντίγονο Γ΄ Δώσωνα, στη Σελ-
λασία, έξω από τη Σπάρτη, το 222 π.Χ.
6. 221-188 π.Χ.: Η παρακμή συνεχίζεται και αμβλύ-
νονται οι σκληρές ιδιαιτερότητες του σπαρτιατικού
τρόπου ζωής.
7. 188 π.Χ.: Οριστική κατάργηση της λυκούργειας νο-
μοθεσίας από τον Στρατηγό της Αχαϊκής Συμπολι-
τείας Φιλοποίμενα.
8. 188 π.Χ.-396 μ.Χ.: Ρωμαϊκή κυριαρχία, η οποία, από
σεβασμό και θαυμασμό προς το ένδοξο παρελθόν,
επέτρεψε μια περίοδο σταθερότητας και ευημερί-
ας, καθώς και την αναβίωση κάποιων θεσμών όπως
της Γερουσίας. Η Ρώμη έδωσε στη Σπάρτη ένα κα-
θεστώς επιτηρούμενης αυτοδιοίκησης, και αρκετοί
εύποροι Ρωμαίοι την επισκέπτονταν, αντιμετωπίζο-
ντάς την ως αξιοθέατο και ιστορικό κειμήλιο.
9. 396-397 μ.Χ.: Ολοκληρωτική καταστροφή της πό-
λης από τον Βησιγότθο Αλάριχο Α΄. Ο βίαιος εκχρι-
στιανισμός της Λακωνίας είχε ως αποτέλεσμα την
εξαφάνιση της αρχαίας θρησκείας και του αρχαιο-
ελληνικού τρόπου ζωής.
10. 1730: Καταστροφική επέλαση του Γάλλου Αββά
Μισέλ Φουρμόν, απεσταλμένου του Βασιλιά Λου-
δοβίκου ΙΕ΄, ο οποίος, με οθωμανική άδεια, κατέ-
στρεψε ολοκληρωτικά τα εναπομείναντα αρχαία
μνημεία της πόλης, έτσι ώστε, «να μην υφίσταται
πλέον τίποτα που να θυμίζει το σπαρτιατικό κλέος
και ιδεώδες».
1.1 Μύθοι και Παραδόσεις
Οι ίδιοι οι Λακεδαιμόνιοι υποστήριζαν ότι οι πρώτοι
κάτοικοι της περιοχής ήταν οι Λέλεγες (Παυσανίας,
Λακωνικά). Ο Βασιλεύς Λέλεξ, δημιούργησε μια γενε-
τική συνέχεια μυθολογικών, θρυλικών προσώπων, των
οποίων η δράση καθόρισε την περιοχή.
Υιοί του Λέλεκος ήταν ο Μύλης και ο Πολυκάων. Ο
Πολυκάων νυμφεύθηκε την κόρη του Bασιλέα του Άρ-
γους Μεσσήνη. Όταν ο Πολυκάων κατέλαβε την περιο-
χή δυτικά της Λακεδαίμονος, της έδωσε το όνομα της
συζύγου του και εγκαταστάθηκε στην Ανδανία1. Ο υιός
του Μύλη ονομάζονταν Ευρώτας και τον διαδέχθηκε
στον θρόνο. Αυτός κατασκεύασε ένα εγγειοβελτιωτικό
έργο, διοχετεύοντας το νερό που λίμναζε στην περιο-
χή στη θάλασσα. Το νερό που συνέχισε να ρέει έγινε ο
ποταμός Ευρώτας.
Η Σπάρτη, η κόρη του Ευρώτα, νυμφεύτηκε τον Λα-
κεδαίμονα, υιό της Ταϋγέτης και του Δία, ο οποίος και
χρίστηκε διάδοχος του Ευρώτα, αφού ο τελευταίος δεν
είχε αρσενικά τέκνα (Παυσανίας, Λακωνικά). Έτσι, η
περιοχή και οι κάτοικοί της πήραν το όνομα του Βασι-
λέα τους, ο Ταΰγετος πήρε το όνομα της μητέρας του,
και η πόλη που ίδρυσε, το όνομα της συζύγου του.
Σύμφωνα πάντα με τον Παυσανία, από τον Λακε-
δαίμονα και τη Σπάρτη γεννήθηκε ο Αμύκλας, ο οποί-
ος ίδρυσε την ομώνυμη πολίχνη και θεωρήθηκε γενάρ-
χης των Αχαιών Βασιλέων της Λακεδαίμονος. Υιοί του
Αμύκλα και της Διομήδης ήταν ο πρωτότοκος Άργαλος,
ο δευτερότοκος Κυνόρτας και ο μικρότερος Υάκινθος,
τον οποίο ερωτεύθηκε, αλλά άθελα του φόνευσε ο θεός
Απόλλων. Προς τιμήν του Υακίνθου, θεσπίστηκαν αγώ-
νες και εορτές, τα Υακίνθια, τα οποία συνέχισαν να
εορτάζουν οι Δωριείς κάτοικοι της Σπάρτης.
Ο υιός του Κυνόρτα Οίβαλος παντρεύτηκε τη Γορ-
γοφόνη, κόρη του μυθικού ήρωα Περσέα. Από τον γάμο
αυτόν γεννήθηκε ο γνωστός Τυνδάρεως, γενάρχης της
δυναστείας των Τυνδαριδών, που συμμετείχαν στον
Τρωϊκό πόλεμο Αδέλφια του Τυνδάρεως ήταν ο Ιππο-
κόων (μεγαλύτερος), ο Ικάριος (μικρότερος και πατέ-
ρας της Πηνελόπης, συζύγου του γνωστού Οδυσσέα), η
Αρίνη και ο Πίσος (ιδρυτής της Πίσας στην Ηλεία).
Ο μύθος λέει ότι ο Ιπποκόων, ως ο μεγαλύτερος
των αδελφών, αμφισβήτησε τη βασιλεία του Τυνδάρε-
ως και, με τη βοήθεια του αδελφού του Ικάριου, εκδί-
ωξε τον Τυνδάρεω, ο οποίος κατέφυγε στην Πελλάνα
ή, κατ’ άλλους, στη Μεσσήνη, αλλά, με τη βοήθεια του
Ηρακλή, επέστρεψε εκ νέου στη Σπάρτη ως Βασιλεύς
(Παυσανίας, Λακωνικά).
Από τη σύζυγό του Λήδα, ο Τυνδάρεως απέκτησε
δύο υιούς, τον Κάστορα και τον Πολυδεύκη, οι οποίοι
ονομάζονταν και Τυνδαρίδες. Επίσης, αποκαλούνταν
και Διόσκουροι, επειδή η παράδοση ήθελε στη σύλλη-
ψή τους να έχει βοηθήσει και ο Δίας2. Επίσης, ο μύθος
περιγράφει την εκ νέου γονιμοποίηση της Λήδας από
τον Δία, ο οποίος, σε αυτή την περίσταση, μεταμορφώ-
θηκε σε κύκνο (Όμηρος, Ιλιάδα). Από αυτήν τη συνεύ-
ρεση γεννήθηκε η περίφημη Ωραία Ελένη της Τροίας.
Αδελφές της Ωραίας Ελένης ήταν η Κλυταιμνήστρα,
η Τιμάνδρα και η Φοίβη. Οι Σπαρτιάτισσες πριγκί-
πισσες παντρεύτηκαν αρχοντόπουλα των μυκηναϊκών
βασιλείων. Έτσι, η Ελένη και η αδελφή της Κλυται-
μνήστρα παντρεύτηκαν τους υιούς του Ατρέα Μενέλαο
και Αγαμέμνονα (τους επονομαζόμενοιυς και Ατρεί-
δες), αντίστοιχα, ενώ η ξαδέλφη τους Πηνελόπη, κόρη
του Ικάριου, παντρεύτηκε τον… πολυμήχανο Οδυσσέα.