Το Θεσμικό Πλαίσιο Διαχείρισης Κρίσεων στην Ελλάδα
Κοροντζής Τρύφωνας Χαρ.
Bookstars Εκδόσεις - Free Publishing

1.Κρίση, Διοικητική, Διοικητική κρίσεων

Τα πρώτα στοιχεία της Διοικητικής ή του Mάνατζμεντ όπως έχει επικρατήσει διεθνώς σαν όρος, παρουσιάστηκαν όταν ο άνθρωπος ίδρυσε τις πρώτες κοινωνίες. Με την πάροδο του χρόνου διαμορφώθηκε η θεωρία της Διοικητικής, που εξελίχτηκε παράλληλα με την εξέλιξη των κοινωνιών και των δραστηριοτήτων του ανθρώπου.
Η ουσιαστική της όμως θεμελίωση σαν τέχνης και επιστήμης, έγινε στο τέλος του 19ου αιώνα, την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης, για να αντιμετωπιστούν οι ανάγκες της Διοίκησης Προσωπικού και της μεγάλης παραγωγής των επιχειρήσεων των βιομηχανικών χωρών της Δύσης. Σήμερα δε αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς της δυτικής κοινωνίας.
Διοικητική (μάνατζμεντ) είναι ο τρόπος με τον οποίο προγραμματίζονται, οργανώνονται, συντονίζονται και δραστηριοποιούνται οι διαθέσιμοι πόροι ή τα μέσα (ανθρώπινο δυναμικό, εξοπλισμός, γη, εισφορές μελών κ.λπ.), προκειμένου να πραγματοποιηθούν οι σκοποί ή στόχοι του (ευημερία, πωλήσεις, επιτυχία, κέρδος, εξυπηρέτηση κ.λπ.) σε ορισμένο χρόνο και στο μέγιστο δυνατό βαθμό.
Η Διοικητική δεν είναι επιστήμη, με την έννοια που αποδίδεται στις θετικές επιστήμες, γιατί δεν έχει νόμους, αλλά μόνο γενικές αρχές και η θεωρία της δεν διέπεται από νομοτέλεια. Είναι όμως εφαρμοσμένη επιστήμη, που χρησιμοποιεί στοιχεία από άλλες επιστήμες και έχει γενικές αρχές.
Η Διοικητική ασκείται από τον Διοικητή, διαχειριστή, αρχηγό, διευθυντή, μάνατζερ κ.λπ. και αναφέρεται στην υλοποίηση μίας σειράς λειτουργιών που είναι:
-προγραμματισμός,
-οργάνωση,
-στελέχωση,
-ηγεσία,
-συντονισμός,
-αναφορά,
-προϋπολογισμός,
-έλεγχος.
Εκτός από τις παραπάνω λειτουργίες υπάρχει και η λειτουργία της λήψης των αποφάσεων, μέσω της οποίας υλοποιούνται οι προαναφερόμενες.
Διαφορετική έννοια είναι ο όρος Διοίκηση. Σύμφωνα με τον καθηγητή Σ. Θεοφανίδη Διοίκηση είναι το σύνολο των ενεργειών που γίνονται για να εκτελεστεί ή να πραγματοποιηθεί μία δεδομένη απόφαση. Το μάνατζμεντ παίρνει τις μεγάλες αποφάσεις, καθορίζει τη γενική πολιτική και δίνει εντολές. Η Διοίκηση επεξεργάζεται τις αποφάσεις, εφαρμόζει την πολιτική και εκτελεί τις εντολές.
Στην ελληνική γλώσσα, η λέξη «κρίση» από το ρήμα «κρίνω», έχει δύο έννοιες:
Η πρώτη είναι η διαδικασία του «κρίνειν». Κρίνω σημαίνει χαρακτηρίζω. Κρίνω έναν άνθρωπο, μία πράξη, μία συμπεριφορά, μία στάση. Συγκρίνω δηλαδή αυτόν τον άνθρωπο, τη συμπεριφορά του ή στάση, προς ένα πρότυπο και την τοποθετώ σύμφωνα με μία κλίμακα μέτρησης σε μία θέση.
Η δεύτερη έννοια είναι αυτή που χαρακτηρίζει μία μη κανονική κατάσταση. Μία κατάσταση κρίσιμη, δύσκολη και επικίνδυνη. Συγκεκριμένα κρίση είναι μία εκτροπή από την κατάσταση της κανονικότητας, που γίνεται σε ένα σημείο καμπής, στο οποίο ανατρέπεται ένα status quo ante (που αφορά ένα πρόσωπο, μία ομάδα, ένα σύνολο, μία συνθήκη, μία διαδικασία, οργάνωση, λειτουργία, ισορροπία) με διαφορετική κάθε φορά ένταση, ταχύτητα και αιτιολογία και δημιουργείται ένα καινούργιο status quo, δυναμικό, ασταθές, ρευστό, δύσκολα ελεγχόμενο και επικίνδυνο, που πρέπει να αντιμετωπιστεί , να «θεραπευτεί», για να επανέλθει η κατάσταση της κανονικότητας.
Κάθε κρίση μπορεί να προσλάβει όλες τις διαβαθμίσεις της αντικανονικότητας, από την κατάσταση της απλής ανωμαλίας μέχρι την κατάσταση μη ελεγχόμενων εκρηκτικών γεγονότων και την κατάσταση του χάους και του πανικού.
Οι κρίσεις δεν αποτελούν αυτοτελή και ανεξάρτητα φαινόμενα που ακολουθούν ορισμένες γενικές αρχές. Όλες προκαλούνται από διάφορα φυσικά ή ανθρωπογενή φαινόμενα και συγκροτούνται από τις δυσμενείς συνέπειες αυτών των φαινομένων. Αν τα φαινόμενα δεν έχουν δυσμενείς συνέπειες, δε δημιουργούνται κρίσεις.
Η διοίκηση των κρίσεων με την έννοια που δόθηκε είναι το αντικείμενο της Διοικητικής των Κρίσεων (Crisis Management). Δηλαδή η Διοικητική των κρίσεων είναι η εφαρμοσμένη επιστήμη και η τέχνη της διαχείρισης των κρίσεων που βασίζεται στις γενικές αρχές της Διοικητικής και έχει τις ίδιες λειτουργίες, που εκτελούνται όμως σύμφωνα με τις ιδιαιτερότητες και τις ανάγκες των κρίσεων.
Αυτός που ασκεί τη διοίκηση των κρίσεων ονομάζεται διαχειριστής κρίσεων και μπορεί να είναι ένα πρόσωπο, μία ομάδα ή ένας φορέας.
Σε μία κανονική κατάσταση, όλες οι συνθήκες, κάτω από τις οποίες ασκείται η διοίκηση είναι γνωστές. Οι προϋποθέσεις, τα δεδομένα, οι δυνατότητες και οι πληροφορίες είναι γνωστά. Η λήψη αποφάσεων γίνεται με άνεση χρόνου και η επανεκτίμηση τους είναι εφικτή. Αυτή είναι η Γενική Διοικητική. Στις κρίσεις όμως γίνονται τα ακριβώς αντίθετα. Οι συνθήκες είναι πιεστικές, ασταθείς, ρευστές, εναλλασσόμενες, πρωτόγνωρες, επείγουσες και συχνά ανεξέλεγκτες. Χρειάζεται κατά συνέπεια ιδιαίτερη «διοίκηση» από το διαχειριστή των κρίσεων. Αυτό γιατί ο χρόνος είναι ελάχιστος, ο κίνδυνος ορατός, οι αντιδράσεις απρόβλεπτες, ο φόβος και ο πανικός πιθανός. Κάτω από τις συνθήκες αυτές ασκείται η Διοικητική των Κρίσεων και απαιτεί τους ικανότερους διαχειριστές.
Η εκπόνηση σχεδίων αντιμετώπισης κρίσεων υπήρξε βασική υποχρέωση των Κρατικών κυρίως φορέων, που είναι οι φυσικοί διαχειριστές των μεγάλων κρίσεων από τους αρχαίους χρόνους. Έτσι είναι γνωστά τα σχέδια εκτάκτων αναγκών και η διαδικασία της Πολιτικής Σχεδίασης Εκτάκτων αναγκών (ΠΣΕΑ) που η ομώνυμη Υπηρεσία χειρίζεται με Διευθύνσεις ή Γραφεία σε όλα τα Υπουργεία, τις Νομαρχίες κ.λπ.. Επίσης στα πλαίσια αυτά εκπονούνται τα διάφορα σχέδια πυρασφάλειας, αντισεισμικής και αντιπλημμυρικής προστασίας, τα πολεμικά σχέδια, τα σχέδια καταστολής που σκοπό έχουν να προεκτιμούν μελλοντικές και πιθανές κρίσεις και να προσδιορίζουν τα μέτρα αντιμετώπισης τους. Όλα αυτά τα σχέδια είναι Διοικητικά σχέδια που χρησιμοποιούν τις αρχές της Διοικητικής των κρίσεων και την υλοποιούν στην πράξη.

2.Διάκριση κρίσεων

Όπως αναφέρθηκε οι κρίσεις δεν αποτελούν αυτοτελή και ανεξάρτητα πρωτογενή φαινόμενα. Όλες προκαλούνται από φυσικά ή ανθρωπογενή φαινόμενα και συγκροτούνται από τις δυσμενείς συνέπειες των φαινομένων αυτών που ονομάζονται γενεσιουργά φαινόμενα των κρίσεων. Αν τα φαινόμενα δεν έχουν δυσμενείς συνέπειες, δε δημιουργούνται κρίσεις.
Όταν οι κρίσεις εκδηλωθούν παίρνουν διάφορους επιθετικούς προσδιορισμούς ανάλογα με τα χαρακτηριστικά τους (έντασης, έκτασης, διάρκειας κ.λπ.). Οι κυριότερες διακρίσεις είναι οι εξής:
Α.- Ανάλογα με το είδος των φαινομένων/ γενεσιουργών αιτίων
Ι. Ανθρωπογενείς κρίσεις
Είναι οι κρίσεις που προκαλούνται από φαινόμενα που δημιουργούνται από τον άνθρωπο, άμεσα ή έμμεσα, από πρόθεση ή από αμέλεια και από ενέργειες ή παραλείψεις του.

(1) Ανθρωπογενείς κρίσεις από πρόθεση
Τα φαινόμενα που τις προκαλούν είναι:
Πόλεμοι, εξεγέρσεις, επαναστατικά κινήματα, θρησκευτικές ή εθνικές αντιθέσεις, τρομοκρατικές ενέργειες (π.χ. βομβιστικές ενέργειες), κοινωνικά φαινόμενα με δυσμενείς συνέπειες, οικονομικά φαινόμενα με δυσμενείς συνέπειες (π.χ. φτώχεια)

(2) Ανθρωπογενείς κρίσεις από αμέλεια
Τα φαινόμενα που τις προκαλούν είναι:
Ατυχήματα (εργατικά, πυρηνικά κ.λπ.), επιδημίες, ακούσια συμμετοχή στη δημιουργία διαφόρων κρίσεων.

ΙΙ. Κρίσεις φυσικών καταστροφών

Φυσικές καταστροφές ονομάζονται οι καταστροφές που προκαλούνται από διάφορα φυσικά φαινόμενα όπως σεισμοί, πλημμύρες κ.λπ..

ΙΙΙ. Κρίσεις από μη αμιγώς φυσικές καταστροφές

Αναφερόμαστε σε φυσικά φαινόμενα τα οποία δημιουργούνται έμμεσα από ενέργειες του ανθρώπου και τα οποία όταν εκδηλωθούν προκαλούν καταστροφές και κρίσεις. Τέτοια είναι π.χ. το φαινόμενο του θερμοκηπίου, η όξινη βροχή κ.λπ..

Β. Διάκριση των κρίσεων ανάλογα με τον τομέα που πλήττουν

Οι κρίσεις αυτές προκαλούνται από διάφορα ομώνυμα φαινόμενα διαφόρων τομέων και είναι: προσωπικές, οικογενειακές, κοινωνικές, εθνικές, πολιτικές, οικονομικές, περιβαλλοντικές, εκπαιδευτικές, νομισματικές κ.λπ..

Γ. Λοιπές διακρίσεις κρίσεων

Είναι οι ονομαστικοί και επιθετικοί προσδιορισμοί που δίνονται στις κρίσεις ανάλογα με τα χαρακτηριστικά τους, όπως:
-ανάλογα με τα αποτελέσματα τους (καταστροφές, τραγωδίες, δυστυχήματα, ατυχήματα, ανωμαλίες, δοκιμασίες, εκτροπές).
-ανάλογα με το χρόνο διάρκειάς τους (βραχυχρόνιες, μεσοχρόνιες, μακροχρόνιες).
-ανάλογα με τη δυνατότητα ελέγχου τους (ελεγχόμενες, μερικώς ελεγχόμενες, ανεξέλεγκτες).
-ανάλογα με τη δυνατότητα πρόβλεψης και του βαθμού προειδοποίησής τους (αιφνίδιες, τυχαίες, αναμενόμενες, προβλεπόμενες, απρόβλεπτες, απίθανες).
-ανάλογα με την ένταση τους (ήπιες, σφοδρές).
-ανάλογα με το μέγεθος, την έκταση, τα αποτελέσματα και τη σοβαρότητα τους (μικρές, μεγάλες, βαριές, σοβαρές, καθολικές).
Από τις κρίσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω οι σημαντικότερες που ενδιαφέρουν και στις οποίες θα γίνει μία συνοπτική ανάλυση, είναι οι κοινωνικές κρίσεις, οι εθνικές κρίσεις και οι κρίσεις που οφείλονται σε τεχνολογικές καταστροφές.

Κοινωνικές κρίσεις

Ως γνωστόν σύμφωνα με τον καθηγητή Δ. Τσαούση «Κοινωνία είναι ένα καθολικό, αυτοτελές και οργανωμένο σύνολο ανθρώπων που έχει δική του ταυτότητα και συνέχεια στο χρόνο».
Όταν διαταραχθεί η κοινωνική συνοχή τότε προκαλείται κοινωνική κρίση. Γενικότερα σαν κοινωνική κρίση εννοούνται, η διαταραχή της κανονικής κοινωνικής λειτουργίας, η εκτροπή από τους κοινωνικούς θεσμούς, η διασάλευση της συλλογικής συνείδησης και της συλλογικής ταυτότητας και οι αντιδράσεις που προκαλεί αυτή η διαταραχή, εκτροπή και διασάλευση.
Ενδεικτικά ορισμένα κοινωνικά φαινόμενα που προκαλούν κρίσεις είναι: τα κοινωνικά προβλήματα, τα κοινωνικά κινήματα (π.χ. οικολογικό κίνημα), η ανομία, η εγκληματικότητα, η τρομοκρατία, τα φαινόμενα ρατσισμού και κοινωνικού αποκλεισμού, η απορία, η φτώχεια, η πείνα, τα φαινόμενα που προκαλούν πολιτιστικές, οικονομικές και πολεμικές κρίσεις κ.λπ..
Οι κοινωνικές κρίσεις πραγματοποιούνται με αργό ρυθμό, συνιστούν αυτό που ονομάζουμε κοινωνικό μετασχηματισμό και υπάρχουν πολλές προειδοποιητικές ενδείξεις. Έτσι δίνουν τα περιθώρια στους διαχειριστές να σχεδιάσουν και να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα αντιμετώπισης τους. Στην πραγματικότητα βέβαια έχει αποδειχτεί ότι οι κοινωνικές κρίσεις ούτε προλαμβάνονται ούτε αντιμετωπίζονται σωστά. Σε κάθε περίπτωση βέβαια οι κρίσεις αυτές αντιμετωπίζονται από τους φορείς που η ίδια η Κοινωνία έχει επιλέξει.

Εθνικές κρίσεις

Σαν εθνική κρίση θεωρείται εκείνη η κρίση που πλήττει ένα ολόκληρο έθνος. Όταν περιορίζεται στα φυσικά σύνορα του κράτους χαρακτηρίζεται και σαν κρατική κρίση.
Οι κυριότερες εθνικές κρίσεις είναι: οι πόλεμοι, οι μεγάλες οικονομικές κρίσεις, τα πραξικοπήματα, η ήττα από τον εχθρό, η δικτατορική διακυβέρνηση της χώρας, η κατοχή ή αφαίρεση εθνικών εδαφών, η εθνική ταπείνωση, η παραχώρηση εθνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων σε τρίτους, οι κάθε είδους αποκλεισμοί που επιβάλλονται από μεγάλες δυνάμεις ή τον ΟΗΕ, την ΕΕ, και τα διάφορα δικαστικά ή κανονιστικά όργανα της παγκόσμιας κοινότητας, οι κρίσεις που προκαλούν οι μεγάλες φυσικές ή ανθρωπογενείς καταστροφές. Σημειώνεται εδώ ότι πολλές εθνικές κρίσεις γεννούν πολλές δευτερογενείς κρίσεις και εντείνουν τις προσωπικές, οικογενειακές, κοινωνικές και τις άλλες τοπικής ή περιφερειακής έκτασης. Όταν πλήττεται ένα Έθνος πλήττονται όλοι οι άνθρωποι.

Τεχνολογικές και φυσικές καταστροφές

Οι τεχνολογικές καταστροφές είναι ανθρωπογενείς καταστροφές από αμέλεια και οφείλονται στην τεχνολογική ανάπτυξη και στην ατελή εφαρμογή και χρήση της.
Οι φυσικές καταστροφές οφείλονται σε φυσικά φαινόμενα και τέτοιες είναι: οι σεισμοί, ηφαίστεια, πλημμύρες, καταιγίδες, ανεμοστρόβιλοι, ξηρασία, καύσωνες, έντονες χιονοπτώσεις, όξινη βροχή, το φαινόμενο του θερμοκηπίου, καθιζήσεις, κατολισθήσεις, ερημοποίηση, πτώσεις μετεωριτών, ξηρασία κ.λπ.